Τη βδομάδα που μας πέρασε δημοσιεύτηκε το τελικό πόρισμα της επιτροπής πανεπιστημιακής εκπαίδευσης του Εθνικού Συμβουλίου Παιδείας (ΕΣΥΠ) για το νόμο - πλαίσιο των πανεπιστημίων. Το πόρισμα έδωσε μια σαφή εικόνα όχι μόνο της πολιτικής κατεύθυνσης που θα έχει αυτός ο νόμος, αλλά και αρκετών λεπτομερειών για τη λειτουργία των πανεπιστημίων στο μέλλον. Η εμπειρία έχει δείξει ότι το πλαίσιο λειτουργίας των πανεπιστημίων ακολουθείται από αντίστοιχες ρυθμίσεις και στα ΤΕΙ (ένα χρόνο μετά τον προηγούμενο νόμο πλαίσιο του 1982 ψηφίστηκε και ο ιδρυτικός νόμος των ΤΕΙ), από αναδιαρθρώσεις στην εργασία (υπάρχουν άμεσες συνέπειες για την επαγγελματική προοπτική των αποφοίτων ανώτατης εκπαίδευσης και συνολικότερα για τα εργασιακά δικαιώματα), από συνέπειες συνολικότερα στην κοινωνική ζωή, μέσω της κατεύθυνσης που έχει η αναπαραγωγή επιστημονικού δυναμικού και επιστημονικής σκέψης.
Εξ ορισμού, λοιπόν, οι όποιες προτάσεις για τη λειτουργία της ανώτατης εκπαίδευσης αφορούν το σύνολο της κοινωνίας, όλο το λαό κι όχι μόνο τη νεολαία ή τις οικογένειες που έχουν παιδιά στα πανεπιστήμια. Πόσο μάλλον που οι παρούσες προτάσεις για το νέο νόμο - πλαίσιο των πανεπιστημίων:
Η ιδιωτικοποίηση της εκπαίδευσης δεν είναι μια παροδική καταιγίδα για τα πανεπιστήμια, αλλά ένας οδοστρωτήρας για όλες τις εκπαιδευτικές βαθμίδες. Τα πανεπιστήμια παίζουν καίριο και καθοριστικό ρόλο στην αναπαραγωγή της μηχανής του καπιταλισμού σε όλα της τα επίπεδα. Γι' αυτό και οι καπιταλιστικές αναδιαρθρώσεις που έχει ανάγκη το σύστημα για την επιβίωσή του, περνούν με τέτοια ένταση τώρα μέσα στα πανεπιστήμια.
Γι' αυτό όμως και η απάντηση του εργατικού κινήματος πρέπει να είναι άμεση και δυναμική. Γι' αυτό και την ερχόμενη Τετάρτη (10/5), δεν πρέπει να λείπει ούτε ένας εκπαιδευτικός, ούτε ένας φοιτητής από τις συγκεντρώσεις του ΠΑΜΕ στην Ομόνοια και των Πανελλαδικών Συντονιστικών στην Ακαδημίας (στο ύψος της Νομικής) αντίστοιχα. Γιατί το συμφέρον του κάθε εργαζόμενου, του κάθε νέου σήμερα είναι η πάλη για επιστήμονες και πανεπιστήμια στην υπηρεσία του λαού και των σύγχρονων αναγκών της εργατικής τάξης, για Παιδεία δημόσια και δωρεάν, για Ενιαία Δωδεκάχρονη Βασική Παιδεία, μεταλυκειακή τεχνική επαγγελματική εκπαίδευση, Ενιαία Ανώτατη Εκπαίδευση.
«Η Επιτροπή θεωρεί σημαντική την αποτελεσματική κατοχύρωση της οικονομικής αυτοτέλειας των Πανεπιστημίων. Προς την κατεύθυνση αυτή συνιστά θετική εξέλιξη το προταθέν από το ΥΠΕΠΘ τετραετές σύμφωνο μεταξύ Πανεπιστημίου και Πολιτείας, με εξειδίκευση των εκατέρωθεν υποχρεώσεων», λέει παρακάτω. Μέσα από το τετραετές επιχειρησιακό πλαίσιο, τα ιδρύματα θα «δένονται» και θα ελέγχονται για το κατά πόσον εφαρμόζουν τις αναδιαρθρώσεις. Η όποια «αξιολόγηση» της απόδοσής τους θα δημοσιεύεται κι έτσι θα ελέγχεται και από τους υπόλοιπους χρηματοδότες τους (βλ. ιδιώτες). Γίνεται φανερό ότι: Οχι μόνο δεν εξασφαλίζεται αυτοτέλεια των ιδρυμάτων στο σχεδιασμό της ανάπτυξης της επιστήμης, αλλά θα επιτυγχάνεται ακόμα μεγαλύτερη εξάρτησή τους, ακόμα ασφυκτικότερος έλεγχός τους από τους χρηματοδότες τους.
Προτείνεται «θέσπιση διεύθυνσης οικονομικής ανάπτυξης του πανεπιστημίου με αρμοδιότητα την προσέλκυση συμπληρωματικών πόρων (όπως χορηγιών) για το Πανεπιστήμιο. Στο αντικείμενο αυτό συμπεριλαμβάνεται και η ίδρυση ακαδημαϊκών θέσεων ειδικών γνωστικών αντικειμένων, με όρους κοινώς αποδεκτούς από το πανεπιστήμιο και το χορηγό...». Αντί για μια θέση μάνατζερ, προτείνεται δηλαδή, να δημιουργηθεί μια ολόκληρη ομάδα από «πλασιέ» που θα έχουν ως αποστολή την αναζήτηση πόρων (τι άλλο, παρά ιδιωτικών;) για την «ανάπτυξη» του κάθε ιδρύματος. Παράλληλα, υιοθετείται και η πρόταση του προέδρου του ΠΑΣΟΚ, Γ. Παπανδρέου για δημιουργία «εδρών» κατά παραγγελία διαφόρων χορηγών, με τους όρους που θα θέσουν οι ίδιοι οι χορηγοί. Ούτε λίγο, ούτε πολύ, αισιοδοξούν να δουν π.χ. μια «έδρα» «Κόκα - Κόλα» σ' ένα Τμήμα διατροφής, μια «έδρα» «Μπάγιερ» στην ιατρική κ.ο.κ. Να μπαίνουν, δηλαδή, οι ίδιες οι πολυεθνικές και να ...κάνουν μάθημα στους φοιτητές!
Ακόμα προτείνουν: «Τα εισοδήματα των πανεπιστημίων από οποιαδήποτε πηγή και αν προέρχονται απαλλάσσονται της φορολογίας», πράγμα που θα δώσει περισσότερα κίνητρα στις επιχειρήσεις να «επενδύσουν» στα ιδρύματα και θα δημιουργήσει ένα περιβάλλον διευκόλυνσης για να λειτουργούν και τα ίδια τα ιδρύματα ως επιχειρήσεις.
Στο ίδιο πνεύμα, σημειώνεται σχετικά με την έρευνα ότι θα πρέπει να διατηρηθούν οι Ειδικοί Λογαριασμοί Κονδυλίων Ερευνας στα πανεπιστήμια (ακόμα και το όνομά τους παραπέμπει σε «διπλά τεφτέρια»!) ώστε να εξασφαλίζεται η «παροχή στα Πανεπιστήμια της δυνατότητας διαχείρισης των κονδυλίων που προέρχονται από χρηματοδοτούμενα ερευνητικά έργα και από παροχή υπηρεσιών με ευέλικτο τρόπο». «Σκοπός (...) να αποφευχθούν οι καθυστερήσεις που συχνά προκύπτουν από τον προληπτικό έλεγχο των δημοσίων πόρων, κάτι που θα δυσχέραινε την εκτέλεση των υποχρεώσεων που το πανεπιστήμιο έχει αναλάβει προς τους εκάστοτε χρηματοδότες του». Δηλαδή, το πανεπιστήμιο θα αναλώνεται σε μελέτες για την αύξηση των κερδών της εκάστοτε επιχείρησης - χρηματοδότη και θα διευκολύνεται από το νόμο για να κλείνει επιχειρηματικές συμφωνίες με ευέλικτο τρόπο, χωρίς πολλούς ελέγχους.
Με μια φόρμουλα δημοσιοποίησης στο διαδίκτυο των δραστηριοτήτων του κάθε ιδρύματος, προτείνεται ουσιαστικά η διαφήμιση των πανεπιστημίων, Τμημάτων και προγραμμάτων σα να είναι προϊόντα προς πώληση. Ετσι, θα «ψωνίζει» κανείς υπηρεσίες εκπαίδευσης (ο υποψήφιος φοιτητές) και υπηρεσίες έρευνας (ο υποψήφιος χορηγός) όπως ψωνίζει από το σούπερ - μάρκετ, διαλέγοντας δηλαδή προϊόντα ανάλογα με το κόστος τους και τις οικονομικές του δυνατότητες.
Αυτό θα οδηγήσει αναπόφευκτα σε μια κατάταξη των ιδρυμάτων και των Τμημάτων σε «καλά», «μέτρια», και «κακά», με αντίστοιχη κατάταξη των πτυχίων που παρέχουν. Τα «μέτρια» και «κακά» Τμήματα, προκειμένου να επιβιώσουν, θα μετονομάζονται, θα αλλάζουν αντικείμενο και περιεχόμενο, με αποτέλεσμα τα πτυχία τους να καταργούνται ή απλώς να απαξιώνονται γρήγορα και οι απόφοιτοί τους να καταδικάζονται στην «επανακατάρτιση».
Από την παρέμβαση του Συντονιστικού των ΑΕΙ, την προηγούμενη βδομάδα έξω από το υπουργείο Παιδείας |
«Η εισαγωγή ανταποδοτικών υποτροφιών σημαίνει ότι ο/η φοιτητής/τρια θα εργάζεται για περιορισμένο αριθμό ωρών (π.χ. 40 ώρες μηνιαίως μέσα στο Πανεπιστήμιο, προσφέροντας τις υπηρεσίες του/της σε βιβλιοθήκες, σπουδαστήρια, εργαστήρια, φοιτητική λέσχη, φοιτητικές εστίες κτλ.», λέει η πρόταση της επιτροπή του ΕΣΥΠ και προτείνει αυτή τη μαύρη φοιτητική εργασία στους φοιτητές με τις λιγότερες οικονομικές δυνατότητες, σε θέσεις που θα έπρεπε να καλύπτονται πλήρως από μόνιμο διοικητικό προσωπικό. Θεωρούν δεδομένο, δηλαδή, ότι οι φτωχοί φοιτητές πρέπει να δουλεύουν για να σπουδάζουν κι όχι να υπάρχουν κοινωνικές παροχές που θα τους αφήνουν να ασχοληθούν αδιάσπαστοι με τις σπουδές τους.
Μάλιστα, εμφανίζονται να κάνουν κι ένα «δώρο» στους εργαζόμενους φοιτητές: να μπορούν να τελειώνουν τις σπουδές τους σε 8 χρόνια (για τις τετραετείς σχολές) αντί για 6 χρόνια που θα ισχύει για όλους τους υπόλοιπους. Ποιους όμως θα θεωρούν εργαζόμενους; «Εργαζόμενος θεωρείται ο φοιτητής που κατά τη διάρκεια των σπουδών του είχε, αθροιστικά επί τουλάχιστον ένα έτος, πλήρη απασχόληση, σε συνδυασμό με δυσχερή οικονομική κατάσταση του φοιτητή, όπως προκύπτει από την ατομική και οικογενειακή φορολογική δήλωση»! Αλήθεια, γνωρίζουν πολλούς φοιτητές που να δουλεύουν με πλήρη απασχόληση και ασφάλιση; Γνωρίζουν πολλούς εργοδότες που να προσλαμβάνουν φοιτητές με τέτοιους όρους, όταν η μαύρη εργασία και οι δουλιές του «ποδαριού» είναι καθεστώς για τους φοιτητές;
Ο περιορισμός των ετών φοίτησης σε συνδυασμό με την κατάργηση των μετεγγραφών σημαίνει ακόμα ότι μένουν εκτός πανεπιστημίων όσοι φοιτητές αντιμετωπίζουν σοβαρά προβλήματα υγείας που τους αναγκάζουν να βρίσκονται κοντά στην οικογένειά τους ή να ακολουθούν πιο αργούς ρυθμούς στις σπουδές τους.
Στην ουσία, οι λεγόμενοι «αιώνιοι φοιτητές» δεν επιβαρύνουν σε τίποτα τα πανεπιστήμια κι αυτό το γνωρίζουν καλά οι «παροικούντες την Ιερουσαλήμ». Ομως τους καταργούν, γιατί οι φοιτητές που καθυστερούν στις σπουδές, τους χαλάνε τη μόστρα του πανεπιστημίου - επιχείρηση, χαλάνε τη «βιτρίνα του μαγαζιού». Εξάλλου, δε φαίνεται να νοιάζονται για την ουσία του προβλήματος, δηλαδή για τους όρους που πρέπει να εξασφαλίζονται, ώστε να μην καθυστερεί ένας φοιτητής τις σπουδές του (έγκαιρη διανομή συγγραμμάτων, ύπαρξη ικανού αριθμού εργαστηρίων και γενικότερα υποδομών, ολοκληρωμένες σπουδές που να προκαλούν το ενδιαφέρον και την αγάπη των φοιτητών για την επιστήμη τους κ.τ.λ).
Και ως κερασάκι στην τούρτα προτείνουν: «Στις επιμέρους Σχολές και Τμήματα θα πρέπει να ιδρυθούν υπηρεσίες υποδοχής των πρωτοετών φοιτητών, ανεξάρτητες από τις γραμματείες (...) θα έχουν συμβουλευτικό ρόλο σε θέματα στέγασης, ενημέρωσης για τα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις των φοιτητών, ανεύρεσης εργασίας μέσα στο Πανεπιστήμιο (π.χ. εργασία στη Βιβλιοθήκη) και τυχόν ψυχολογικής και κοινωνικής υποστήριξης»!
Στο κεφάλαιο «πρόγραμμα σπουδών» σημειώνεται: «Τα Πανεπιστήμια θα πρέπει να διαθέτουν έναν πιο ευέλικτο τρόπο προκειμένου να ανταποκρίνονται άμεσα στις απαιτήσεις και προκλήσεις της μεταβαλλόμενης κοινωνικής και τεχνολογικής πραγματικότητας». Δηλαδή, σπουδές που θα μοιάζουν περισσότερο με ταχύρυθμη κατάρτιση.
Αντίστοιχα εισάγεται η οριστική διάσπαση των σπουδών σε δυο κύκλους σύμφωνα με τις επιταγές της Μπολόνια, μέσα από το κεφάλαιο που αφορά στις μεταπτυχιακές σπουδές. Η πρόβλεψη για δυο ειδών μεταπτυχιακά προγράμματα επιπέδου μάστερ και για ίδρυση μεταπτυχιακού σε κάθε Τμήμα, σημαίνει αυτόματα ότι ένα μέρος της εκπαίδευσης και της έρευνας, που θα έπρεπε να είναι ενταγμένο στις σπουδές πριν από το πτυχίο, εξοστρακίζεται, με παράλληλη υποβάθμιση των προπτυχιακών σπουδών.
Οσο για την πρόταση να ισοτιμηθεί με μάστερ το πτυχίο που παρέχουν οι αδιαίρετες πενταετείς σχολές (π.χ. πολυτεχνεία, γεωπονικές), πέφτει απλά στο τραπέζι για να κάμψει τις αντιδράσεις των σχολών που πιο έντονα έχουν αντιταχθεί στις αναδιαρθρώσεις (οι πολυτεχνικές σχολές έχουν πάρει πιο αιχμηρές θέσεις απέναντι στην αξιολόγηση, τη διά βίου εκπαίδευση κλπ.).
Οι αναδιαρθρώσεις στα πανεπιστήμια δεν πρόκειται να προχωρήσουν αν δε γίνει ένθερμος υποστηρικτής τους το Διδακτικό και Ερευνητικό Προσωπικό (ΔΕΠ) των ιδρυμάτων. Αυτό το γνωρίζουν καλά τα επιτελεία της ΕΕ, η κυβέρνηση της ΝΔ και το ΠΑΣΟΚ, που σπρώχνουν στη γρηγορότερη εφαρμογή των αναδιαρθρώσεων. Φαίνεται να το καταλαβαίνει όμως και η επιτροπή του ΕΣΥΠ, που στο πόρισμά της μέσα από διαφορετικά επιμέρους σημεία δημιουργεί μοχλούς πίεσης προς το ΔΕΠ.
«Κατάργηση της διαδικασίας μονιμοποίησης στη βαθμίδα του επίκουρου καθηγητή», και μεταφορά της μονιμοποίησης στην επόμενη, τη βαθμίδα του αναπληρωτή καθηγητή, είναι μια από αυτές τις ρυθμίσεις που προτείνει η επιτροπή.
Παράλληλα, κάτω από τη δικαιολογία της διαπανεπιστημιακής συνεργασίας και το βαρύγδουπο τίτλο περί «έγκριτων» ερευνητών, επιχειρείται να ανοίξουν πολλές... πόρτες στα ιδρύματα για πανεπιστημιακούς από το εξωτερικό, που είτε θα έρχονται ως «επισκέπτες καθηγητές» είτε θα «αξιολογούν» το ΔΕΠ στις κρίσεις για την εξέλιξή του.
Αν και κάτι τέτοιο ακούγεται θετικό, πρέπει να λάβουμε υπόψη ότι στα λεγόμενα μεγάλα και καλά πανεπιστήμια της Δυτικής Ευρώπης, της Αμερικής, της Αυστραλίας κοκ έχουν εφαρμοστεί ήδη οι αναδιαρθρώσεις που προωθούνται τώρα στα ελληνικά πανεπιστήμια. Οι πανεπιστημιακοί της Βρετανίας και των ΗΠΑ, για παράδειγμα, μπορούν να «κουβαλήσουν» από τις χώρες τους ως βασικό κριτήριο αξιολόγησής τους το πόσα κονδύλια συγκεντρώνουν για το Τμήμα τους. Αυτές τις πρακτικές θέλουν να εισάγουν και στη χώρα μας για το ΔΕΠ, γι' αυτό και «ευλογείται» συνεχώς στο πόρισμα το «άνοιγμα προς το εξωτερικό».
Την ίδια στιγμή, απέναντι στην προοδευτική πρόταση του πιο πρωτοπόρου τμήματος των πανεπιστημιακών για πλήρη και αποκλειστική απασχόληση του ΔΕΠ στα πανεπιστήμια, η επιτροπή απαντάει: «δε θα ήταν σκόπιμη η υιοθέτηση από το νόμο - πλαίσιο μιας απαγορευτικής και ισοπεδωτικής λογικής που θα οδηγούσε σε απόκλιση, αντί για σύγκλιση, του ελληνικού Πανεπιστημίου με την ευρωπαϊκή και διεθνή πρακτική»! Δηλαδή, το μοντέλο του πανεπιστημιακού που είναι παράλληλα και μεγαλοστέλεχος σε μια επιχείρηση, το επικροτεί, αφού είναι σύμφωνο με τη διεθνή πρακτική και απορρίπτει το μοντέλο του καθηγητή που απασχολείται αποκλειστικά στο πανεπιστήμιο, προφανώς για να διευκολύνει την οργανική σύνδεση του πανεπιστημίου με τα συμφέροντα του κεφαλαίου.
Η επιτροπή του ΕΣΥΠ ανοίγει τη συζήτηση περί περιορισμού του ακαδημαϊκού ασύλου, μέσω της πρότασης για αντικατάσταση της Επιτροπής Ασύλου από το Πρυτανικό Συμβούλιο. Αυτό πρακτικά σημαίνει ότι γίνεται πιο εύκολη η ενδεχόμενη απόφαση για άρση του ασύλου, αλλά κυρίως ότι η απόφαση μετατίθεται σε ένα όργανο διοίκησης, όπου δε συμμετέχουν εκπρόσωποι των συνδικαλιστικών φορέων του πανεπιστημίου.
Παράλληλα, η αλλαγή της διαδικασίας εκλογής των πρυτανικών αρχών, έχει μια επίφαση δημοκρατικότητας (δήθεν θα συμμετέχει το σύνολο των φοιτητών), αλλά στην πραγματικότητα διαμορφώνει ένα μοντέλο όπου οι πρυτανικές αρχές θα εκλέγονται από ένα «θωλό» σώμα και άρα... δε θα λογοδοτούν πουθενά. Θυμίζουμε ότι έχει προηγηθεί ένας νόμος για τις πρυτανικές αρχές που ορίζει ότι θα εκλέγονται για μια μόνο τετραετή θητεία, δηλαδή θα είναι πρυτανείες «μιας χρήσης» και μάλιστα ταυτισμένες πλήρως με τα τετραετή επιχειρησιακά πλαίσια των πανεπιστημίων, όπου θα υπογράφεται ως συμβόλαιο η εφαρμογή των αναδιαρθρώσεων.
Παράλληλα, μέσα από τις διάφορες προτάσεις «επιχειρηματικής» λειτουργίας των πανεπιστημίων μειώνεται εκ των πραγμάτων ο έλεγχος από τα δημοκρατικά εκλεγμένα συλλογικά όργανα των ιδρυμάτων και περνάει στους χρηματοδότες - χορηγούς - «αξιολογητές».