Με πρωτοβουλία του ΚΚΕ ιδρύθηκε τον Ιούλη του 1941 το Εργατικό ΕΑΜ (ΕΕΑΜ) και το Σεπτέμβρη του 1941 το ΕΑΜ. Στο ΕΑΜ και τις οργανώσεις του, τον ΕΛΑΣ, την ΕΠΟΝ, την Εθνική Αλληλεγγύη, την ΟΠΛΑ συσπειρώθηκε η μεγάλη πλειοψηφία της εργατικής τάξης και των λαϊκών στρωμάτων.
Χάρη στο ΕΑΜ και το ΚΚΕ δεν στάλθηκε ούτε ένας Ελληνας εργάτης να δουλέψει στα γερμανικά εργοστάσια, δεν στάλθηκε ούτε ένας Ελληνας να πολεμήσει κατά της Σοβιετικής Ενωσης.
Χιλιάδες κομμουνιστές και ΕΑΜίτες έδωσαν τη ζωή τους, και η πάλη τους, η δράση τους, ως «αλύγιστοι της ταξικής πάλης», εμπνέει τις σημερινές γενιές των κομμουνιστών και των εργατών στην πάλη για το σοσιαλισμό, χωρίς να υπολογίζουμε κόπους και θυσίες, στην προσπάθειά μας να ανταποκρινόμαστε στο καθήκον μας ως Κόμμα παντός καιρού, που κάτω από οποιεσδήποτε συνθήκες πρέπει να παλεύει με σταθερή τη γραμμή του για το στρατηγικό του στόχο.
Κάτω από την πρωτοπόρα δράση του ΚΚΕ και του ΕΑΜ στα δύσκολα χρόνια της τριπλής κατοχής πρωτοστάτησαν σε αγώνες και χιλιάδες τραπεζοϋπάλληλοι.
Είναι η περίοδος που μέσα στο τραπεζοϋπαλληλικό κίνημα αλλάζει ο συσχετισμός δύναμης υπέρ του ΕΑΜ και οργανώνονται μαζικοί αγώνες για την επιβίωση των εργαζομένων του κλάδου, πυκνώνοντας και το αντιστασιακό κίνημα.
«Ραδιοφωνικά Νέα», έντυπο του ΕΑΜ ιδιωτικών και τραπεζικών υπαλλήλων με το οποίο δινόταν πληροφόρηση για τις εξελίξεις στα μέτωπα του πολέμου |
Σχεδόν σε όλα τα Σωματεία το Διοικητικό Συμβούλιο ήταν ουσιαστικά διορισμένο από τις διοικήσεις των τραπεζών, με τον εργοδοτικό συνδικαλισμό να έχει τις ρίζες του στο κίνημα των τραπεζοϋπαλλήλων από την ίδρυσή του.
Με την ίδρυση του Εργατικού ΕΑΜ ξεκινούν να στήνονται οι πρώτοι παράνομοι ΕΑΜικοί μηχανισμοί μέσα στις τράπεζες αφού ήδη έχουν σε ορισμένες στηθεί και οι πρώτοι παράνομοι κομματικοί πυρήνες.
Στα μέσα του 1942 έχει ανατραπεί ο συσχετισμός υπέρ του ΕΑΜ στις περισσότερες τράπεζες. Ενώ τον Ιούνη του 1942 με την καθοδήγηση του ΕΑΜ ιδρύεται η ΕΣΤΟ (Επιτροπή Συνεργασίας Τραπεζοϋπαλληλικών Οργανώσεων) με πρωτοβουλία των Συλλόγων της Εθνικής, της Αγροτικής και της Τράπεζας της Ελλάδας και τον επόμενο μήνα εντάσσονται στην ΕΣΤΟ ο Σύλλογος της Τράπεζας Αθηνών και τα Σωματεία των εισπρακτόρων και κλητήρων της Εθνικής και της Αγροτικής.
Μέχρι την απελευθέρωση η ΕΣΤΟ, με την καθοδήγηση του ΚΚΕ και του ΕΑΜ, διαχειρίστηκε με επιτυχία τις απεργίες στον κλάδο, αλλά και τη συμμετοχή του κλάδου στις μεγάλες απεργίες ενάντια στην πολιτική επιστράτευση, ενάντια στην τρομοκρατία και τη δράση των Ταγμάτων Ασφαλείας.
Με την ΕΣΤΟ και την οργάνωση της πάλης για την επιβίωση, την περίοδο της Κατοχής ο κλάδος πρώτη φορά κατακτά τους Συνεταιρισμούς στις τράπεζες, με την επίβλεψη ουσιαστικά της ΕΑΜικής Εθνικής Αλληλεγγύης να στελεχώνει τους πρώτους Συνεταιρισμούς στις τράπεζες εξασφαλίζοντας τρόφιμα για τους εργαζόμενους του κλάδου, τις οικογένειές τους, μέρος του λαού αλλά και του ΕΛΑΣ της Αθήνας, ειδικά την περίοδο του Δεκέμβρη του 1944.
Εντυπο του ΕΑΜ τραπεζοϋπαλλήλων με αναφορές στην πολιτική επιστράτευση και τα οικονομικά αιτήματα |
Ο κομματικός πυρήνας με την ίδρυση του ΕΑΜ στήνει την πρώτη οργάνωση του ΕΑΜ στο Κεντρικό Κατάστημα της Εθνικής Τράπεζας. Η παράνομη ακόμα οργάνωση του ΕΑΜ στην Εθνική, έχει διάρθρωση σε 3άδες και μοιρασμένες τις αρμοδιότητες για υπεύθυνο Τύπου, ιδεολογικό, συνδικαλιστικό και οικονομικό υπεύθυνο.
Το ΕΑΜ της Εθνικής Τράπεζας εξέδιδε την παράνομη εφημερίδα ΛΑΟΚΡΑΤΙΑ.
Στο φύλλο 9 της ΛΑΟΚΡΑΤΙΑΣ διαβάζουμε ρεπορτάζ για τα προβλήματα της γυναίκας υπαλλήλου στην Εθνική και τις διεκδικήσεις της, για την τρομοκρατία του διευθυντή του καταστήματος στον Πειραιά για να μη συμμετέχουν οι εργαζόμενοι στις κινητοποιήσεις του ΕΑΜ και αποχαιρετιστήριο του Συλλόγου Εργαζόμενων προς τον εκτελεσμένο κομμουνιστή υπάλληλο της Εθνικής Πέτρο Γρούμπο.
Την πρώτη επίσημη εμφάνισή της η Οργάνωση του ΕΑΜ στην Εθνική Τράπεζα την κάνει το Νοέμβρη του 1941 στην απολογιστική συνέλευση του Συλλόγου Εργαζομένων με ομιλητή τον κομματικό υπεύθυνο Κώστα Χαύτα. Ενώ στις εκλογές εκλέγεται το πρώτο ΕΑΜικό ΔΣ στην Εθνική Τράπεζα με το ΕΑΜ να εκλέγει 10 μέλη στο ΔΣ.
Στην πρώτη Οργάνωση του ΕΑΜ στην Εθνική Τράπεζα συμμετείχαν οι: Κώστας Χαύτας, Φράγκος Λευτέρης, Μπάμπης Ζεγκίνης, Βέρης Δροσόπουλος, Ηλίας Τσιρίβας, Νίκος Σταματόπουλος, Τάσος Τούντας, Κώστας Μπάκας, Παντελής Δημάκος, Νίκος Δρουσαΐτης, Νίκος Αντωνόπουλος, Ξενοφών Χονδρομήτρος, Σπύρος Παπαγεωργίου, Θεόδωρος Ευθυμίου, Βασίλης Κωνσταντινόπουλος, Θεόφιλος Μπαρτζώκας, Χρήστος Γιαριμούστας, όλοι εργαζόμενοι στο Κεντρικό Κατάστημα της Εθνικής Τράπεζας.
Προκήρυξη της Επιτροπής Αγώνα Τραπεζικών Υπαλλήλων για οργάνωση κινητοποιήσεων |
Σταθμός στη δράση του ΕΑΜ στις τράπεζες την περίοδο της Κατοχής ήταν η πολυήμερη απεργία των τραπεζοϋπαλλήλων τον Απρίλη του 1943.
Με απόφαση της ΕΑΜικής ΕΣΤΟ οι εργαζόμενοι στις τράπεζες κατεβαίνουν σε λευκή απεργία για να διεκδικήσουν συσσίτιο και αύξηση μισθών. Μετά τη μαζικότητα των δύο πρώτων ημερών η κινητοποίηση παίρνει χαρακτήρα γενικής απεργίας στις τράπεζες, συναντά την αντίδραση των κατακτητών και ξεκινούν συλλήψεις συνδικαλιστών του ΕΑΜ στις τράπεζες. Συλλαμβάνονται 21 συνδικαλιστές - μέλη του ΕΑΜ και του ΚΚΕ. Η απεργία κρατά 17 μέρες, συμμετέχουν πάνω από 7.000 εργαζόμενοι και λύεται όταν κερδίζουν από την κυβέρνηση Ράλλη: Απελευθέρωση όλων των συλληφθέντων συνδικαλιστών, άρση της απόφασης για απόλυση από την εργασία τους των συνδικαλιστών που πρωτοστάτησαν στην απεργία, αύξηση 50% του μισθού, επίδομα 98% του μισθού στους υπαλλήλους των μικρών τραπεζών, ενίσχυση του συσσιτίου.
Το ΕΡΓΑΤΙΚΟ ΒΗΜΑ, όργανο του Εργατικού ΕΑΜ, γράφει για την πολυήμερη και μαζική απεργία των τραπεζοϋπαλλήλων: «Μετά από 3 εβδομάδες απεργία οι υπάλληλοι στις τράπεζες επιστρέφουν στη δουλειά τους με το κεφάλι ψηλά. Ο προδότης Ράλλης δέχτηκε τα περισσότερα από τα αιτήματά τους. Οι Γερμανοί έβγαλαν διατάγματα για επιστράτευση των απεργών, για επίταξη των απεργών, για έκτακτα στρατοδικεία, έκαναν δεκάδες συλλήψεις συνδικαλιστών».
«Τα διδάγματα αυτού του αγώνα των τραπεζιτικών, είναι:
Αυτός ο πολυήμερος αγώνας έγινε σε συνθήκες τρομοκρατίας, σε συνθήκες φόβου και ηττοπάθειας μέρους των υπαλλήλων από τη διορισμένη από τους Γερμανούς εργοδοσία. Αξίζει να έχουμε την εικόνα ότι μόνο στην Τράπεζα της Ελλάδας σε 1.500 εργαζόμενους οι 200 είχαν διοριστεί από τη Μιλίτσια (τη Μυστική Αστυνομία της φασιστικής Ιταλίας), ενώ πάνω από 100 προσλήψεις έκανε η Γκεστάπο, αφού στην Τράπεζα της Ελλάδας υπήρχε μόνιμα ένοπλο τμήμα των Γερμανών με προσωπικό που μάζευε τα πληθωριστικά χρήματα που τυπώνονταν και τα διακινούσε στις υπόλοιπες τράπεζες.
Στην ΕΛΕΥΘΕΡΗ ΦΩΝΗ, όργανο του ΕΑΜ τραπεζικών υπαλλήλων Αθήνας - Πειραιά στο φύλλο 2, τον Απρίλη του 1943, διαβάζουμε για τη δράση των τραπεζοϋπαλλήλων μέσα στην Κατοχή.
Ο παράνομος «ΡΙΖΟΣΠΑΣΤΗΣ» της Κατοχής για τους αγώνες των τραπεζοϋπαλλήλων γράφει:
Σταθμός στον αντιφασιστικό αγώνα των τραπεζοϋπαλλήλων είναι και το Μπλόκο της Τράπεζας της Ελλάδας.
Με απόφαση του ΕΑΜικού ΔΣ της Τράπεζας ορίζεται να γίνει στις 28 Οκτώβρη 1943 εκδήλωση για να τιμηθούν οι πεσόντες στο Αλβανικό Μέτωπο τραπεζοελλαδίτες.
Η εκδήλωση ξεκίνησε στις 11.30 π.μ. στο κεντρικό χολ της Τρ. Ελλάδας, ενώ μετά από λίγο μπήκαν οι Γερμανοί και άρχισαν να πυροβολούν για να την διαλύσουν αφού είχε απαγορευτεί κάθε μαζική δράση. Από τους πυροβολισμούς υπήρξαν 30 τραυματίες. Οι Γερμανοί μπλόκαραν την τράπεζα και μάζεψαν όλους τους εργαζόμενους στην κεντρική σάλα της τράπεζας, τους έβαλαν να σχηματίσουν ανθρώπινο κύκλο με τα χέρια ψηλά για πολλές ώρες και φώναζαν ονόματα, κυρίως συνδικαλιστών και μελών του ΕΑΜ για ανακρίσεις. Από ανάκριση πέρασαν όλα τα μέλη του ΔΣ. Την ανάκριση είχαν αναλάβει τα SS που ήταν η πρώτη τους δράση στην Ελλάδα αφού πριν από μια βδομάδα είχαν έρθει στη χώρα μας. Στις 8 το βράδυ έδιωξαν όλες τις γυναίκες, εκτός από αυτές που συνέλαβαν. Οι ανακρίσεις έγιναν με πρόσχημα τρικ που ρίχτηκαν κατά την ώρα της εκδήλωσης με υπογραφή ΕΑΜ - ΕΛΑΣ.
Συνολικά έγιναν 40 συλλήψεις εργαζομένων που στάλθηκαν στα κρατητήρια της Μέρλιν και από εκεί στις φυλακές Αβέρωφ, στο Χαϊδάρι και σε στρατόπεδα συγκέντρωσης στη Γερμανία και την Αυστρία.
Με την καθοδήγηση του ΚΚΕ και του ΕΑΜ έχουμε όλη την περίοδο της Κατοχής μεγάλους απεργιακούς αγώνες και συλλαλητήρια με τη συμμετοχή και των τραπεζοϋπαλλήλων.
Για την απεργία κατά της πολιτικής επιστράτευσης, το Μάρτη του 1943, οι εργαζόμενοι στις τράπεζες έχουν τη δική τους συμβολή. Μια απεργία που ξεφεύγει από τα στενά οικονομικά αιτήματα και λαμβάνει χαρακτήρα προωθημένων πολιτικών αιτημάτων.
Από τον «Ριζοσπάστη» μαθαίνουμε ότι παραμονή της απεργίας οι τραπεζικοί υπάλληλοι είχαν βγάλει 47 συνεργεία για να γραφτούν συνθήματα του ΕΑΜ και του ΚΚΕ.
Ο Πλουμπίδης γράφει ότι η εντολή που είχε δοθεί στον Γραμματέα της ΚΟΑ του ΚΚΕ ήταν να ξεκινήσει απεργία των τραπεζικών και των δημοσίων υπαλλήλων κατά της επιστράτευσης που είναι πιο έτοιμοι χώροι για μαζική συμμετοχή, ώστε μετά να γενικευτεί και στους άλλους κλάδους.
Ο τρόπος που οργάνωσαν οι τραπεζοϋπάλληλοι την απεργία κατά της πολιτικής επιστράτευσης είναι υποδειγματικός. Η απόφαση είναι να πάνε όλοι στη δουλειά τους, εκεί να προσπαθήσουν να ξεσηκώσουν κι άλλους συναδέλφους να απεργήσουν, μετά τις 11.00 να φεύγουν ανά ομάδες και να κατευθύνονται σε σημεία που είχαν ανά 2 τράπεζες αποφασίσει για προσυγκέντρωση. Μετά να κατευθύνονται μαζικά στη συμβολή των οδών Σταδίου και Αιόλου που ήταν η προσυγκέντρωση όλων των τραπεζοϋπαλλήλων και από εκεί να κατευθυνθούν στο Σύνταγμα. Αν χτυπηθεί η πορεία των τραπεζικών υπαλλήλων η ανασύνταξη θα γινόταν ξανά στην οδό Αθηνάς στην Ομόνοια.
Ξεχωρίζουμε ακόμα:
Η στενή σχέση των τραπεζοϋπαλλήλων με το ΕΑΜ και το ΚΚΕ φαίνεται καθ' όλη την περίοδο της Κατοχής, γιατί το ΚΚΕ πραγματικά έδρασε ως πρωτοπορία στον κλάδο, συσπειρώνοντας δυνάμεις, προβάλλοντας βασικά κλαδικά αιτήματα, όπως το επισιτιστικό πρόβλημα και οι μισθοί, δένοντας την πάλη και με πολιτικά αιτήματα κατά των κατακτητών και του φασισμού.
Χιλιάδες ήταν αυτοί που πάλεψαν μέσα από τις γραμμές του ΕΑΜ και του ΚΚΕ και στις τράπεζες την περίοδο της Κατοχής.
Πολλοί από αυτούς εκτελέστηκαν, άλλοι φυλακίστηκαν και στάλθηκαν σε στρατόπεδα συγκέντρωσης, ενώ εκατοντάδες απολύονταν από τις τράπεζες λόγω της πολιτικής τους δράσης, ακόμα και μετά την απελευθέρωση με βάση το νόμο 516 «περί ελέγχου της νομιμοφροσύνης των υπαλλήλων».
Μέσα σε συνθήκες πείνας, μάχης για την επιβίωση των ίδιων και των οικογενειών τους, τρομοκρατίας λόγω της σπουδαιότητας του κλάδου και την περίοδο της Κατοχής με τη διακίνηση του πληθωριστικού χρήματος, οι εργαζόμενοι στις τράπεζες δεν στάθηκαν μοιρολατρικά απέναντι στον κατακτητή και το φασισμό.
Πήραν την οργάνωση της πάλης στα χέρια τους, εμπιστεύτηκαν το ΕΑΜ και το ΚΚΕ, άλλαξαν πρώτα απ' όλα τους συνδικαλιστικούς συσχετισμούς προς όφελός τους, συντόνισαν τη δράση τους κλαδικά αλλά και με άλλους κλάδους. Αυτή είναι μια ζωντανή πείρα που σήμερα πρέπει να κρατάμε για την οργάνωση των αγώνων του κλάδου μας και της τάξης μας.
Μέσα σ' αυτούς τους δικούς μας «αλύγιστους της ταξικής πάλης» ξεχωρίζουμε:
Αυτό είναι το ΚΚΕ, έτσι γαλουχεί τα μέλη και τα στελέχη του, κανένας κομμουνιστής τραπεζοϋπάλληλος δεν υπολόγισε θυσίες, ακόμα και τη ζωή του, για να υπηρετήσει την ιδέα της οργανωμένης λαϊκής πάλης, έμειναν πιστοί στο ταξικό τους καθήκον, στην οργάνωση της πάλης της τάξης τους ενάντια στο φασισμό, απέναντι στους κατακτητές και τους ντόπιους συνεργάτες τους. Μέχρι το 1948 πάνω από 480 κομμουνιστές είχαν απολυθεί από τις τράπεζες επειδή αρνήθηκαν να υπογράψουν δήλωση νομιμοφροσύνης.
"Οι γειτονιές του κόσμου" στο «Ριζοσπάστη» |
Προς επίτευξη όλων των παραπάνω και προς απόκτηση μιας κατά το δυνατόν πληρέστερης εικόνας αναπτύσσεται ένας πρόσθετος σχεδιασμός. Δημοσιεύονται σε συνέχειες, στον «Ριζοσπάστη», στην «Ελεύθερη Ελλάδα» και στα «Ελεύθερα Γράμματα»2 μια σειρά σοβιετικά διηγήματα («Στα μετόπισθεν του εχθρού», «Η Νέα Φρουρά», «Γκεπεού κατά Γκεστάπο», «Οι νικητές», «Αγώνες τιτάνων στις φλεγόμενες στέπες», «Η πολιορκία του Λένινγκραντ»). Ανατυπώνονται φωτογραφικά στιγμιότυπα από το σοβιετικό μέτωπο και σκίτσα από το διεθνή Τύπο, ακόμη και αγγλικές εφημερίδες, σε ένα από τα οποία ο Στάλιν μεγαλόσωμος κυνηγά τον Χίτλερ και ακολουθούν οι υπόλοιποι ηγέτες του αντιφασιστικού συνασπισμού. Προωθούνται ακόμη σοβιετικά κινηματογραφικά έργα («Ουράνιο τόξο», «Ζόγια», «Σοβιετικά νιάτα»), ενώ σε μια συμβολική ενέργεια, ο Νίκος Ζαχαριάδης παρευρίσκεται στην προβολή της ταινίας «Ουράνιο τόξο» και την επιδοκιμάζει κατά το κλείσιμό του στο 7ο Συνέδριο του ΚΚΕ. «Για παράδειγμα το Ουράνιο τόξο όταν το βλέπεις σου πιάνει πραγματικά την ψυχή ...φεύγεις από την παράσταση με μια εσωτερική απαίτηση να κάνεις κάτι».3
Εργο του Τάσσου |
Ο Νικηφόρος Βρεττάκος, στο εμπνευσμένο από το Στάλινγκραντ ποίημα του, «Ηρωική συμφωνία» διερωτάται: «Ποιος Χριστός τους κοινώνησε με το τρομαχτικό μυστήριό του, Ποια δύναμη τους φίλησε στα χείλη, ποιος τους έβαλε το χέρι πάνω στην καρδιά και μονομιάς εφύσηξεν ο άνεμος της ελευθερίας μέχρι τα πέρατα του κόσμου, ποιος τις περήφανες φωτιές άναψε στις σημαίες τους και τον παγκόσμιο φώτισαν πόνο από τόσο ύψος!».6
Ο Γιάννης Ρίτσος απαντά με τον επαναλαμβανόμενο στο τέλος επιμέρους θεματικών ενοτήτων στίχο του, «Χιλιάδες σφυροδρέπανα ανεμίζουνε στο Στάλινγκραντ» και το συνυφασμένο πολιτικό του φορτίο, τα οποία ορίζονται προφανώς ως σταθερός παρονομαστής όσων γεγονότων εξιστορούνται.
Ο Φώτης Αγγουλές επίσης στο γνωστό τετράστιχό του για το Στάλινγκραντ εντάσσει τα γεγονότα στη μακραίωνη εξελικτική πορεία της ανθρωπότητας «Πριν απ' τη δόξα ήρθεν ο ήλιος στις στέπες και λιώσαν τα χιόνια και ζεστάθηκαν οι καρδιές των ανθρώπων Υστερα. Πήρε ο χάρος τον Τσάρο».8
Στο ίδιο πνεύμα τα «Ελεύθερα Γράμματα» αποφαίνονται «Νίκη όμως και διαλεκτική, νίκη πολιτική, νίκη ανθρώπινη... ο άνθρωπος ο θρεμμένος με το σύστημα αυτό νίκησε τον ναζί ... Ο άνθρωπος του Στάλινγκραντ αγωνίζεται να απελευθερώσει τη γη από τους εμπρηστές του Ράιχσταγκ».9
Οι Νίκος Κιτσίκης και Γιώργος Λαμπρινός είναι πιο αναλυτικοί «Ο Κόκκινος Στρατός είναι αποτέλεσμα της μεγάλης οργανωτικής δύναμης του σοβιετικού καθεστώτος το οποίο κατόρθωσε να ενώσει τους εργάτες, αγρότες, διανοούμενους, όλες τις πηγές της χώρας για τον πόλεμο εναντίον των εισβολέων».10 «Ο λόγος του πρωτάκουστου άλματος που είναι ωστόσο απλώς ο Σοσιαλισμός. Εκεί λέω βρίσκεται η πηγή της τιτανικής δύναμης που όπλισε τη μεγάλη χώρα με την εσωτερική της αρμονία, χωρίς ταξικούς σπαραγμούς, με την υλική ισχύ και την ψυχική ρώμη».11
Υπαρκτή είναι ακόμη σε αρκετά κείμενα η βεβαιότητα ότι η ήττα του φασισμού, το κύρος της ΕΣΣΔ και η αυξανόμενη επιρροή των κομμουνιστικών κομμάτων προμηνύουν σημαντικά βήματα στην ανθρώπινη πρόοδο. Η «συνέχεια», ωστόσο, της νίκης δε γίνεται παντού το ίδιο αντιληπτή. Σε κάποια σημεία ως μεταπολεμικά αιτήματα προβάλλονται αόριστα η δικαιοσύνη, η ελευθερία, η ειρήνη. Πρόσθετα, η εφαρμογή τους εναποτίθεται στην επιθυμία όσων χωρών πολέμησαν το φασισμό, με εξαίρεση ίσως την Αγγλία, και στον καταστατικό χάρτη του ΟΗΕ. Αλλού όμως ολοκλήρωση της αντιφασιστικής νίκης συνιστούν η ανοικοδόμηση της ΕΣΣΔ, η επικράτηση του σοσιαλισμού σε Ανατολική Ευρώπη, Κεντρική Ευρώπη και Απω Ανατολή, οι προσδοκώμενες ανά τον κόσμο κοινωνικού περιεχομένου εξεγέρσεις, και στην περίπτωση της Ελλάδας το πολιτικό και συναισθηματικό αντιστάθμισμα της Δεκεμβριανής ήττας, με αποτέλεσμα την επανέναρξη του αγώνα.
Τα «Ελεύθερα Γράμματα» αναγγέλλουν σε πρωτοσέλιδο σχόλιό τους: «Οι σειρήνες ήχησαν για τελευταία φορά αγγέλλοντας το τέλος του μεγαλύτερου πολέμου της ιστορίας - τη νίκη της λευτεριάς. Η ζωή όσων έπεσαν στον υπέρτατο αυτόν αγώνα για τον πολιτισμό δεν πήγε χαμένη. Η αυγή της ειρήνης, θα σταθεί η αυγή ενός καλύτερου κόσμου».12 Και συνεχίζουν «Συνεδριάζουν οι Τρεις Μεγάλοι. Οι λαοί των ελεύθερων εθνών έχουν καρφωμένα τα μάτια τους προς τα εκεί με τη βεβαιότητα πως θα μπουν οι βάσεις ενός καλύτερου ειρηνικού κόσμου».13
Ο Δημήτρης Φωτιάδης αντιλαμβάνεται το μη ταυτόσημο για όλους περιεχόμενο των παραπάνω αιτημάτων: «Μερικοί όμως ανόητοι νομίζουν πως είναι δυνατόν ... Ν' αναβιώσουμε το 1939 ... Οι λαοί διψούν για αληθινή δικαιοσύνη και λευθεριά και η δοκιμασία τους έδωσε την πολιτική ωριμότητα να διακρίνουν τη γνήσια από την κάλπικη».14 Και προσθέτει «Από τη μια στην άλλη άκρη της Ευρώπης φυσάνε τώρα περίεργοι άνεμοι. Τα παλιά πολιτικά και πνευματικά φέουδα γκρεμίζονται».15
Το μοτίβο του «ανέμου» υπάρχει και στον Γιάννη Ρίτσο όμως περισσότερο πολιτικά και ταξικά προσδιορισμένο. «Ακούστε πώς τραγουδάει ο άνεμος στα στόμια των ανθρακωρυχείων, στις μπαμπακοφυτείες της Νότιας Αμερικής, στις συνοικίες της Βαρσοβίας, της Πράγας, της Αθήνας, στο Πεκίνο στις φυτείες του ρυζιού, στο μετρό του Παρισιού, και στις πλατείες της Ρώμης, στη Βουδαπέστη, στη Σόφια, στο Βουκουρέστι ετούτο το τραγούδι που το παίζει ο Σοστακόβιτς απάνω στα χαλύβδινα πλήκτρα του φράγματος της Καχόβκα κι ο Ρόμπσον το τραγουδάει στις συνοικίες των νέγρων».16
Η Μέλπω Αξιώτη, επίσης, στο έργο της «Πρωτομαγιές 1886 - 1945» περιλαμβάνει τα γεγονότα της ΕΣΣΔ στο εύρος της 1ης Μάη: «Μα δίπλα υπάρχουν τα 200 εκατομμύρια σοβιετικών σοσιαλιστικών δημοκρατιών ... 470 χιλιάδες στρατού ... Υπάρχουνε τα Στάλινγκραντ ... οι μεταλλωρύχοι των Ουραλίων ... Ο σταχανοβίστας Πατσένκο».17
Ο επιθυμητός απόηχος της σοβιετικής προέλασης στα ελληνικά πράγματα αποτυπώνεται πάλι από τον Γιάννη Ρίτσο στο κείμενο «Σούρουπο στη συνοικία»: «Κυττάει τον τοίχο με τα κόκκινα σβησμένα γράμματα... Μη χολοσκάς μη δα σβηστήκανε και από την καρδιά μας; ... Ολα σμίγουν ξανά ... και η φωνή του εφημεριδοπώλη Οι Ρώσοι στο Βερολίνο».18
Ο Θεοδόσης Πιερίδης επίσης στο ποίημά του «Υμνος στην Αθήνα του Δεκέμβρη» παρουσιάζει τα «Δεκεμβριανά» ως εν μέρει συνέχεια των αγώνων της ΕΣΣΔ. «Και τώρα κίνησεν απ' του Στάλινγκραντ την παγωμένη στέπα... και ορμητικός κατέβη και σε τύλιξε μεσ' στις φτερούγες του πάλι, Αθήνα».19
Ο Φώτης Αγγουλές προχωρά περισσότερο και συμπυκνώνει στο στίχο του «Κι ύστερα οι λαοί αποκτήσανε το Στάλινγκραντ» τη διαχρονική λειτουργία των γεγονότων ως πηγή έμπνευσης κάθε αγώνα ενάντια στον ιμπεριαλισμό, την ταξική ανισότητα και εκμετάλλευση.
Επί της ουσίας, κατά την πραγμάτευση των παραπάνω ζητημάτων, φαίνεται ο μη ενιαίος προσδιορισμός του Πατριωτικού Πολέμου στην ΕΣΣΔ. Το πρώτο διάστημα εντοπίζεται η επιφανειακή, ακριβέστερα η πιο ουδέτερη, θεώρηση του Πατριωτικού Πολέμου μόνο ως τμήμα του κοινού συμμαχικού αγώνα και η συνάθροιση των σοβιετικών επιτευγμάτων με τις στρατιωτικές επιχειρήσεις των ΗΠΑ - Βρετανία. Ταυτόχρονα, όμως, και όσο εκδηλώνεται η ιμπεριαλιστική επιθετικότητα σε βάρος της Σοβιετικής Ενωσης και υπό το βάρος της βρετανικής επέμβασης στην Ελλάδα, φωτίζονται οι μη αναιρούμενες αντιθέσεις, εντός του αντιφασιστικού συνασπισμού, ανάμεσα στα ιμπεριαλιστικά κράτη και την ΕΣΣΔ, ο Πατριωτικός Πόλεμος συναθροίζεται με τον αγώνα των λαϊκών στρωμάτων και πρώτα των κομμουνιστών σε κάθε τόπο, σε διάκριση συχνά με τη στάση αντίστοιχων κρατών και κυβερνήσεων και αντιμετωπίζεται ως κεφάλαιο στην αντιφασιστική νίκη των λαών.
Γράφουν τα «Ελεύθερα Γράμματα» τον Μάη του 1945: «Βόλγας, Ατλαντικός Ωκεανός, Αίγυπτος. Ο ναζισμός νικούσε... Ξάφνου μια πόλη ορθώθηκε το Στάλινγκραντ ... Επειτα ακολούθησε η νίκη στο Ελ Αλαμέιν ... Μετά ήρθε η απόβαση στη Νορμανδία».20 Νεκρολογούν επίσης τον Φραγκλίνο Ρούσβελτ με τα ακόλουθα «Η πατρίδα μας έχασε ... ένα τολμηρό πρωτοπόρο που με τόση ανένδοτη πίστη είχε αναλάβει να σώσει την ανθρωπότητα από τον βάρβαρο εφιάλτη του φασισμού και να την οδηγήσει στον υψηλό ανήφορο της ελευθερίας».21
Ενα χρόνο όμως αργότερα καταγγέλλουν το μη άνοιγμα δεύτερου μετώπου στην Ευρώπη από τα ιμπεριαλιστικά κράτη22, ενώ ο Δημήτρης Ραβάνης - Ρεντής, στο έργο του «Ο Δρομάκος με την πιπεριά», αναφέρεται στην επιδίωξη των ΗΠΑ να εισέλθουν πρώτοι στο Βερολίνο και ίσως ανιχνεύει τη σκοπιμότητα της απόβασης στη Νορμανδία: «Ηρώ να ξέρεις αν θα κερδίσεις θα πει πως θα μπουν οι Αμερικανοί πρώτοι στο Βερολίνο! ... Τότε θα χάσει σίγουρα!. Δεν έμαθε πως οι Ρώσοι ολοκλήρωσαν την περικύκλωση του Βερολίνου».23
Επιπρόσθετα, ο Κ. Βάρναλης αποδομεί στο ποίημα «Φιλέλλην» την αναγόρευση του Τσόρτσιλ σε «πατέρα της νίκης», Επιπλέον, ο Ασημάκης Πανσέληνος ξεχωρίζει το βρετανικό λαό από την πολιτική ηγεσία του «Ο Τσόρτσιλ μπορεί να στάθηκε επικεφαλής του λαού όμως για άλλο σκοπό πολέμησε αυτός και για άλλο πολέμησε ο λαός», γράφει24. Και ο Γιάννης Ρίτσος συνενώνει ποιητικά τις θυσίες κομμουνιστών. «Ετσι έφυγε και ο Φούτσικ και ο Περί κι η Ζόγια βγάζοντας από τις τσέπες τους χιλιάδες προκηρύξεις ... ανεβάζοντας ο άνεμος τις προκηρύξεις ως το κελί του Λαμπρινού και του Θέμου Κορνάρου».25
Στο συνολικό υλικό αντανακλώνται, πέρα από φιλολογικά γνωρίσματα, η αντιφασιστική συμμαχία, το μεταπολεμικό διεθνές τοπίο, η δεκεμβριανή σύγκρουση στην Ελλάδα και ο τότε ρόλος της Βρετανίας, το ξεδίπλωμα της μεταδεκεμβριανής τρομοκρατίας, η επικείμενη δράση του ΔΣΕ, η ιδεολογική συγκρότηση του κάθε λογοτέχνη και αυτονόητα οι κατευθύνσεις του διεθνούς κομμουνιστικού κινήματος και του ΚΚΕ. Σε γενικές γραμμές, η λαϊκή διανόηση, παρά την προτεραιότητα στην καταγραφή της εγχώριας Εθνικής Αντίστασης, αγωνιά εξ αρχής να διασωθούν στη μνήμη των ανθρώπων το σοβιετικό έπος, η παγκόσμια εμβέλεια και η σημαντικότητά του. Επιπλέον, παρά μια σειρά αντιφάσεις, τα γεγονότα τοποθετούνται σταδιακά στο πλαίσιο της αντίθεσης ανάμεσα στην ΕΣΣΔ και τον ιμπεριαλισμό και στην εξέλιξη της ταξικής πάλης.
Παραπομπές:
1. «Αριστερά και αστικός πολιτικός κόσμος 1940-1960», επιμ. Π. Παπαστράτης - Μ. Λυμπεράτος, σ. 360-368, εκδ. «Βιβλιόραμα».
2. Το περιοδικό «Ελεύθερα Γράμματα» εκδίδεται τον Μάη του 1945, προκειμένου να αποτελέσει όργανο της προοδευτικής διανόησης. Διευθυντής ορίζεται ο Δ. Φωτιάδης, το 1948 όμως εξορίζεται. Στη συνέχεια, διευθυντικά καθήκοντα αναλαμβάνει ο Νικηφόρος Βρεττάκος, έως την απομάκρυνσή του από το περιοδικό, το 1949. Η κυκλοφορία συνεχίζεται έως το 1950, υπό τη διεύθυνση πια του Στρατή Δούκα.
3. «Ο τελικός λόγος του σ. Ν. Ζαχαριάδη στο 7ο συνέδριο του ΚΚΕ», «Ριζοσπάστης», 9.10.1945.
4. Γιάννης Ρίτσος, «Ποιήματα τα επικαιρικά 1945 - 1969», σ. 44, 46, 50, 51, εκδ. «Κέδρος».
5. Γιώργος Λαμπρινός, «Η πορεία ενός λαού», στο «Ελεύθερα Γράμματα», σ. 1-2, τ. 26 - 27, 9.11.1945.
6. Νικηφόρου Βρεττάκου, «Τα ποιήματα», σ. 120, εκδ. «Τα τρία φύλλα».
7. Γιάννης Ρίτσος, «Ποιήματα τα επικαιρικά 1945 - 1969», σ. 93, 103, εκδ. «Κέδρος».
8. Γιώργος Σιδέρης, «Φώτης Αγγουλές», σ. 115, εκδ. «Κέδρος».
9. Jean Richard Bloch, «Ο άνθρωπος του Στάλινγκραντ», στο «Ελεύθερα Γράμματα», σ. 15, τ. 11, 20.7.1945.
10. Νίκος Κιτσίκης, «Ελλάδα και Σοβιετική Ενωση», στο Ελεύθερα Γράμματα, σ. 1-2, τ. 18, 7.9.1945.
11. Γιώργος Λαμπρινός, «Η πορεία ενός λαού», στο «Ελεύθερα Γράμματα», σ. 1-2, τ. 26-27, 9.11.1945.
12. «8 Μαΐου», στο «Ελεύθερα Γράμματα», σ. 1, τ. 2, 12.5.1945.
13. «Οι τρεις μεγάλοι», στο «Ελεύθερα Γράμματα», σ. 1, τ. 11, 20.7.1945.
14. Δημήτρης Φωτιάδης, «Η νίκη», στο «Ελεύθερα Γράμματα», σ. 1-2, τ. 2, 12.5.1945.
15. Δημήτρης Φωτιάδης, «Τείχη πανύψηλα τείχη», στο «Ελεύθερα Γράμματα», σ. 1, τ. 11, 20.7.1945.
16 Γιάννης Ρίτσος, Ποιήματα τα επικαιρικά 1945-1969, σ. 93, 103, εκδ. Κέδρος.
17. Μέλπω Αξιώτη, «Χρονικά», σ. 178-180, εκδ. «Κέδρος».
18. Γιάννης Ρίτσος, «Σούρουπο στη συνοικία»», στο «Ελεύθερα Γράμματα», σ. 16, τ. 2, 12.5.1945.
19. Θεοδόσης Πιερίδης, «Υμνος στην Αθήνα του Δεκέμβρη», στο «Ελεύθερα Γράμματα», σ. 10, τ. 30-31, 7 Δεκεμβρίου 1945.
20. «Βερολίνο», στο «Ελεύθερα Γράμματα», σ. 1, τ. 1, 5.5.1945.
21. «Πνευματική ζωή», στο «Ελεύθερα Γράμματα», σ. 15, τ. 1, 5.5.1945.
22. Helen Leonard, «Στα παρασκήνια του πολέμου», στο «Ελεύθερα Γράμματα», σ. 10, τ. 52, 1.10.1946.
23. Δημήτρης Ραβάνης - Ρεντής, «Ο Δρομάκος με την Πιπεριά», σ. 660, εκδ. «Ηριδανός».
24. Ασημάκης Πανσέληνος, «Τσόρτσιλ», στο «Ελεύθερα Γράμματα», σ. 1, τ. 13, 3.8.1945.
25. Γιάννης Ρίτσος, «Ποιήματα τα επικαιρικά 1945 - 1969», σ. 60, εκδ. «Κέδρος».