Αυτή τη φορά ο συγγραφέας δοκιμάζει και δοκιμάζεται, με επιτυχία ασφαλώς, με ένα μη αστυνομικό βιβλίο, αλλά με μια ιστορία που έχει πολλές και πολύ σκοτεινές αποχρώσεις, που άνετα θα την αποκαλούσες και νουάρ. Λέμε και, γιατί δεν είναι ακριβώς νουάρ. Μας ας μη βιαστούμε να βάλουμε «ταμπέλα» για το είδος, ας το κατατάξουμε αργότερα. Παρά, λοιπόν, την παράξενη πλοκή του, που φέρνει κάπως στις σκηνές από την εξαιρετική κινηματογραφική ταινία «Μητρόπολις» του Φριτς Λανγκ, αφού χιλιάδες άνθρωποι - θύματα ζουν κι εργάζονται σε καθεστώς αιχμαλωσίας κάτω από τις πιο δυσμενείς συνθήκες σε ένα τρομακτικά εφιαλτικό εργοστάσιο στην άκρη του πουθενά, κάπου σε κάποια άγνωστη χώρα, κάποτε στο μέλλον, παρά το κάποιοι κάπου κάποτε, που, δίκαια, οδηγεί τη σκέψη του αναγνώστη στην επιστημονική φαντασία, και παρόλο που οι κεντρικοί ήρωές του ζουν εντελώς διαφορετικά από εμάς, είναι σαν και εμάς με σάρκα, οστά. Εχουν ανάγκη από ελευθερία, από καθαρό αέρα, από έναν ώμο να ακουμπήσουν, από μια πίστη, από έναν έρωτα, από μια φιλία.
Και η Φίνι, το κεντρικό τραγικό πρόσωπο της ιστορίας, η Φίνι που είναι γεννημένη αγωνίστρια, υποφέρει αγόγγυστα τα πάνδεινα, μόνο και μόνο, επειδή πάντα έχει στο πίσω μέρος του μυαλού της, ότι θα έρθει μια ημέρα που θα σπάσει τις αλυσίδες της δουλείας της και θα ζήσει μια ζωή καλύτερη και φυσιολογική.
Μια φήμη που κυκλοφορεί από στόμα σε στόμα, ένας ψίθυρος στην ουσία, για κάποιον που είχε καταφέρει να δραπετεύσει από το εργοστάσιο - κολαστήριο, ένας άρρωστος μεγάλος άνδρας που θα της εμπιστευτεί ένα «πολύτιμο» μυστικό, ένας όμορφος νεαρός νοσοκόμος με κινητικά προβλήματα και η ελπίδα για το ελεύθερο αύριο, αλλάζουν τη ζωή της ριζικά. Και από εκείνη τη στιγμή αρχίζει μια αγωνιώδης περιπέτεια γεμάτη εκπλήξεις και ανατροπές.
Εν ολίγοις, ο συγγραφέας κατορθώνει να συναρπάσει τον αναγνώστη, κι αυτό επειδή το βιβλίο είναι καλογραμμένο. Τελικά, κατά τη γνώμη μας, είναι μια νουάρ επιστημονική φαντασία.
Η συναρπαστική αφήγηση γίνεται σε πρώτο πρόσωπο, ποιος είναι όμως ο αφηγητής θα μάθουμε στην τελευταία σελίδα και θα νιώσουμε πραγματική έκπληξη! Ο συγγραφέας μας ταξιδεύει στην ψυχική ζωή των πρωταγωνιστών με ευαισθησία, διαμορφώνει τους χαρακτήρες με εξαιρετική μαεστρία, αντιμετωπίζει με κατανόηση τις όποιες αδυναμίες τους. Και το σκηνικό, μέσα στο οποίο διαδραματίζεται ο μύθος, παίζει σπουδαίο ρόλο στην τελειότητα, θα λέγαμε, του έργου! Το νησί, όπου ο Αυτοκράτορας της Δύσης περνάει της ζωής του το δειλινό, η θάλασσα, πότε απαστράπτουσα, πότε νυχτωμένη, απαραιτήτως στο χρώμα του κρασιού, όπως έγραφαν οι Ελληνες ποιητές, τα πεδία των μαχών, που βρίσκονται μακριά από τη νήσο Στρογγύλη, όμως τη σκιάζουν από το φόβο του επικείμενου τέλους και των βαρβαρικών δυσοίωνων σαλπίγγων.
Η γοητεία του βιβλίου πολλά, άπειρα οφείλει στη θαυμάσια μετάφραση του Ξενοφώντα Κομνηνού! Η ελληνική γλώσσα λειτουργεί ως μαγικός χρωστήρας στη δημιουργία ενός γοητευτικού και συγχρόνως σκληρού κόσμου που κρατάει τον αναγνώστη δέσμιο, από την πρώτη μέχρι την τελευταία λέξη!
«Ο Αυτοκράτορας της Δύσης» είναι ένα βιβλίο που, όποιος το διαβάσει μια φορά, πολλές φορές θα το ξαναδιαβάσει!
Οι γνωστοί συγγραφείς, αφού «ξενάγησαν» τους αναγνώστες τους σε «Κουκάκι - Φιλοπάππου - Γαργαρέττα» και μετά στην περιοχή «Μακρυγιάννη - Ακρόπολη», ήρθε η σειρά να ρίξουν μια διεισδυτική ματιά στη συνοικία, που, όπως σημειώνουν στον πρόλογο του βιβλίου: «Δεν αξιώθηκε κάποιας ιδιαίτερης προσοχής και, πολύ περισσότερο, συστηματικής έρευνας, και έγινε έτσι το αποπαίδι της αθηναϊκής ιστοριογραφίας, με μόνο κάποιες κατά καιρούς ευπρόσδεκτες περιστασιακές αναφορές και περιγραφές στα πλαίσια κάποιων ευρύτερων έργων ή δημοσιευμάτων».
Το βιβλίο ανατρέχει στην ιστορία της περιοχής από τους αρχαίους χρόνους μέχρι τις μέρες μας, στην τοπογραφία της, στις συγκοινωνίες, στα εργοστάσια και τις εκκλησίες της και, πάνω από όλα στους ανθρώπους της, στη νεολαία, στους επαγγελματίες, στους επώνυμους και τους ιδιόρρυθμούς της, και κλείνει με μία αναφορά στους δρόμους και τις πλατείες της με τις τόσο ενδιαφέρουσες ονομασίες τους.
Ετσι κι εμείς θα παραμείνουμε στα Πετράλωνα για δύο Κυριακές, να τα «χορτάσουμε», έστω και αποσπασματικά...
«Οσο και εάν φαίνεται παράξενο, με βάση τη σημερινή εικόνα της συνοικίας, τα Πετράλωνα στα πρώτα χρόνια του σχηματισμού τους αλλά και αρκετές δεκαετίες μετά, θα μπορούσαν να χαρακτηριστούν ως μία "βιομηχανική" περιοχή με τα αρκετά εργοστάσια και βιοτεχνίες που λειτουργούσαν εκεί - μιλάμε, φυσικά, για ελαφρά βιομηχανία, αλλά αυτό δεν αλλάζει σε τίποτα το χαρακτηρισμό που δώσαμε παραπάνω. Παράλληλα, βέβαια, αναπτύχθηκε σιγά - σιγά και ο εμπορικός και γενικά επαγγελματικός τομέας, και αυτός μικρής κλίμακας, ο μόνος όμως που υπάρχει πλέον στις μέρες μας.
Το αρχικό εργοστάσιο Πουλόπουλου σε παλιά γκραβούρα |
Το πρώτο χρονολογικά εργοστάσιο που εγκαταστάθηκε στα Πετράλωνα ήταν εκείνο της Σοκολατοποιίας Παυλίδου, που άρχισε να λειτουργεί το 1876 στην οδό Πειραιώς, στη θέση που αντιστοιχεί σήμερα στον αριθμό 135. Η προϊστορία της επιχειρήσεως αυτής είναι ιδιότυπη και ρομαντική, μια ιστορία που κυριολεκτικά μυρίζει μπαρούτι. Το 1991, η Σοκολατοποιία Παυλίδου περιήλθε στην πολυεθνική εταιρεία "Kraft Foods", η οποία συνεχίζει την παραγωγή της σοκολάτας υγείας με το όνομα «Παυλίδου». Το εργοστάσιο παραγωγής, πάντως, έχει φύγει από την οδό Πειραιώς και στο κτίριο που βρίσκεται εκεί, στον αριθμό 135, στεγάζεται πλέον το εμπορικό τμήμα.
Παρά το ότι το εργοστάσιο του Πουλόπουλου δεν ήταν, όπως είδαμε, το πρώτο που δημιουργήθηκε στην περιοχή, εν τούτοις αποτέλεσε μία από τις κυριότερες, ίσως την κυριότερη, αιτίες της δημιουργίας της συνοικίας των Πετραλώνων, με τη συγκέντρωση εργατικού πληθυσμού γύρω από αυτό.
Ο ιδρυτής του, ο Ηλίας Πουλόπουλος, γεννήθηκε το 1850 στην Καρύταινα της Πελοποννήσου. Το 1883 ήλθε στην Αθήνα και άρχισε τις ενέργειές του, στην Ελλάδα και το εξωτερικό για την κατασκευή ελληνικών καπέλων, μία προσπάθεια που στέφθηκε από επιτυχία με την ίδρυση του εργοστασίου του. Το 1927 μπήκε στην επιχείρηση και ο γιος του Απόστολος και η φίρμα έγινε "Πουλόπουλος και Υιός Α.Ε.". Τα καπέλα "ΠΙΛ - ΠΟΥΛ" απέκτησαν μεγάλη φήμη, ακόμα και έξω από τα όρια της Ελλάδας.
Το «μαρτύριο» της κοινόχρηστης βρύσης, στις αρχές του 20ού αιώνα |
Την εποχή που το εργοστάσιο ήταν σε πλήρη λειτουργία διέθετε τμήματα βαφείου και στεγνωτηρίου, μηχανουργείου, κορδελοποιείου, λιθογραφείου (στο οποίο γινόταν η εκτύπωση, με χρυσά γράμματα, του σήματος του εργοστασίου στο εσωτερικό των καπέλων) κ.λπ. Στην κύρια αίθουσα του ισογείου γινόταν με κατάλληλα μηχανήματα η πίληση, δηλαδή η αρχική διαμόρφωση του πιλήματος (κετσέ), της πρώτης ύλης για την παραγωγή καπέλων από τρίχες λαγών και κουνελιών (με κάποια ανάμειξη τριχών κάστορα) ή και προβάτων για τα κατώτερης ποιότητας, χρησιμοποιούσαν επίσης ψάθα για να κατασκευάσουν τα "ψαθάκια" και τους "παναμάδες". Στον επάνω όροφο γινόταν το φορμάρισμα των καπέλων, η βαφή, το φινίρισμα και όλες οι άλλες εργασίες με τις οποίες τα καπέλα έπαιρναν την τελική τους μορφή. Το εργοστάσιο απασχολούσε στα πρώτα χρόνια της λειτουργίας του γύρω στους 250 υπαλλήλους και εργάτες, οι οποίοι έφθασαν τους 400 στα χρόνια της εντατικής λειτουργίας του, στις δεκαετίες του 1920 και του 1930. Την εποχή αυτή, οι εγκαταστάσεις του κάλυπταν όλη την περιοχή ανάμεσα στις οδούς Ηρακλειδών, Θεσσαλονίκης, Φλυέων (σημερινή Ηλ. Πουλόπουλου) και Αμφικτύονος, σε ένα σύνολο 3,5 περίπου στρεμμάτων.
Μια γενική άποψη των Ανω Πετραλώνων, στη δεκαετία του 1930 |
Πριν αναφερθούμε και σε άλλες επιχειρήσεις της συνοικίας, ας πούμε δύο λόγια για τη γνωστή έκφραση "έγινε Πουλόπουλος" που χρησιμοποιούσαν, ιδίως παλαιότερα, στις περιπτώσεις εσπευσμένης φυγής: Είναι αντίστοιχη του "έγινε λαγός", με αναφορά στα λαγοτόμαρα και τις λαγίσιες τρίχες που χρησιμοποιούσε το εργοστάσιο για την κατασκευή των καπέλων (μια άλλη εκδοχή σχετίζει την έκφραση με τη χρεοκοπία και το κλείσιμο του εργοστασίου).
Παράλληλα με το πιλοποιείο του Πουλόπουλου λειτούργησε για αρκετά χρόνια και το πιλοποιείο του Αντζακα στα Ανω Πετράλωνα. Βρισκόταν κοντά στην ομώνυμη πεζογέφυρα του ηλεκτρικού σιδηροδρόμου, που δεν ήταν άλλη από τη γέφυρα που βρίσκεται στο ύψος της οδού Φυλασίων και ενώνει τα δύο τμήματα της οδού αυτής. Οταν πέρασε η μόδα του καπέλου, το πιλοποιείο του Αντζακα ακολούθησε και αυτό την τύχη του πιλοποιείου Πουλόπουλου: Εκλεισε.
Και μια και βρισκόμαστε στα Ανω Πετράλωνα, ας αναφέρουμε και μία βιοτεχνία που κατασκεύαζε σκάγια για τα φυσίγγια των κυνηγετικών όπλων. Η εγκατάσταση βρισκόταν στη γωνία των οδών Κοίλης και Δημοφώντος, αριστερά στον ανερχόμενο την οδό Κοίλης. Τα κτίσματα ήταν παραγκοειδή με μία εξωτερική μάντρα και μία ξύλινη εξωτερική πόρτα που έφερε και την επιγραφή "ΣΚΑΓΟΠΟΙΕΙΟΝ". Ολα αυτά διατηρήθηκαν για μεγάλο χρονικό διάστημα μετά την εγκατάλειψή τους από την επιχείρηση, μέχρι σχεδόν και την τελευταία δεκαετία του 20ού αιώνα.
Και πηγαίνουμε τώρα στα Κάτω Πετράλωνα, που ήταν, όπως είπαμε, η κατ' εξοχήν "βιομηχανική" περιοχή της συνοικίας. Αρκετά τα εργοστάσια εκεί, αρκετές και οι βιοτεχνίες, από τα οποία και τις οποίες, όμως, μόνο δύο εξακολουθούν να λειτουργούν σήμερα εκεί ως τέτοια. Οι λόγοι της προτιμήσεως αυτής ήταν πολλοί, όπως, π.χ., το ότι η περιοχή ήταν για πολλές δεκαετίες αραιοκατοικημένη, η γειτνίαση με την οδό Πειραιώς που εξασφάλιζε την πρόσβαση στο λιμάνι κ.ο.κ.
Μία οδός με αρκετές εγκαταστάσεις ήταν η οδός Αλκμήνης. Ετσι, στη συμβολή Αλκμήνης και Κειριαδών υπήρχαν παλαιότερα οι εγκαταστάσεις της Σοκολατοποιίας Ατσάρου και αργότερα της φανελλοποιίας PALCO Παπαδόπουλου, η τελευταία λειτουργούσε εκεί μέχρι σχεδόν τις μέρες μας, πριν να μεταφερθεί σε άλλες περιοχές.
Στην οδό Αλκμήνης λειτουργούσαν στις πρώτες μεταπολεμικές δεκαετίες και τα Υφαντήρια Μαραγκοπούλου. Τέλος, υπήρχε και το εργοστάσιο λαμπτήρων "LUX" στη γωνία Αλκμήνης και Χαμοστέρνας, ενώ το μεγάλο εργοστάσιο λαμπτήρων "OSRAM" βρισκόταν στην οδό Θεσσαλονίκης. Τα κτίρια του εργοστασίου αυτού εξακολουθούν να υπάρχουν και σ' αυτά στεγάζεται σήμερα σούπερ μάρκετ.
Σήμερα τα μόνα από τα παλαιά εργοστάσια των Πετραλώνων που εξακολουθούν να λειτουργούν εκεί είναι το εργοστάσιο της φαρμακοβιομηχανίας "ΚΟΠΕΡ" και το εργοστάσιο πλαστικών "Σοπέογλου"».