Δρομομέροντες, είδος πρόδρομου δεινοσαύρου, πλησιάζουν με προσοχή για να πιουν νερό από το ποτάμι, πριν από 212 εκατομμύρια χρόνια σε μια περιοχή του σημερινού Νέου Μεξικού των ΗΠΑ. Κοσκινονόδοντες, γιγάντια αμφίβια, κείτονται περιμένοντας, σε αυτή την καλλιτεχνική απεικόνιση που θέλει να δείξει ότι τα αμφίβια συνέχισαν να κυριαρχούν στη Γη για πολύ καιρό μετά την εμφάνιση των πρώτων δεινοσαύρων |
Οπως οι περισσότεροι πετυχημένοι οργανισμοί πάνω στη Γη, οι δεινόσαυροι γεννήθηκαν μέσα από την καταστροφή. Πριν από 252 εκατομμύρια χρόνια, προς το τέλος της Πέρμιας γεωλογικής περιόδου, μια δεξαμενή μάγματος άρχισε να βρίσκει διέξοδο προς την επιφάνεια στη Σιβηρία. Τα ζώα που υπήρχαν εκείνη την εποχή, μια ποικιλία από μεγάλα αμφίβια, ερπετά με ογκώδεις φολίδες και σαρκοφάγοι πρόδρομοι των θηλαστικών, δεν είχαν κανέναν τρόπο διαφυγής από την κόλαση που ακολούθησε όταν η λάβα ανέβλυσε από πλήθος ρωγμών. Επί εκατοντάδες χιλιάδες χρόνια, αν όχι επί εκατομμύρια, οι εκρήξεις συνεχίζονταν εκλύοντας θερμότητα, ηφαιστειακή τέφρα, δηλητηριώδη αέρια και αρκετή λάβα, ώστε να καλυφθούν πολλά εκατομμύρια τετραγωνικά χιλιόμετρα εδάφους στην Ασία. Η θερμοκρασία ανέβηκε απότομα, οι ωκεανοί έγιναν όξινοι, τα οικοσυστήματα κατέρρευσαν και το 95% των ειδών της Πέρμιας περιόδου εξαφανίστηκαν για πάντα. Ηταν η χειρότερη μαζική εξαφάνιση ειδών στον πλανήτη μας. Τα ζώα που επιβίωσαν βρέθηκαν στην Τριασσική περίοδο που ακολούθησε σε έναν κόσμο συγκριτικά κενό. Ανάμεσα στους επιβιώσαντες ήταν διάφορα μικρά αμφίβια και ερπετά, που διαφοροποιήθηκαν καθώς η Γη «έγλειφε τις πληγές» της. Από αυτά προέκυψαν αργότερα οι σημερινοί βάτραχοι, οι σαλαμάνδρες, οι χελώνες, οι σαύρες και τα θηλαστικά.
Αυτά τα απολιθωμένα χνάρια Προροτοδάκτυλου, ηλικίας 250 εκατομμυρίων ετών, δείχνουν ότι οι πρόδρομοι των δεινοσαύρων, που αποκαλούνται δεινοσαυρόμορφα, περιδιάβαιναν μια περιοχή της σημερινής Πολωνίας |
Στα επόμενα 10 έως 15 εκατομμύρια χρόνια, τα δεινοσαυρόμορφα συνέχισαν να διαφοροποιούνται. Τα ίχνη τους εμφανίζονται σε απολιθώματα σε όλο τον κόσμο, γίνονται μεγαλύτερα και αποκτούν ποικιλία σχημάτων. Μερικά είδη εμφανίζουν πια μόνο ίχνη των πίσω ποδιών και οι σκελετοί που έχουν βρεθεί αρχίζουν να έχουν πιο όρθια στάση. Κάποια στιγμή πριν από 240 έως 230 εκατ. χρόνια, κάποια υποομάδα δεινοσαυρόμορφων εξελίχθηκε σε πραγματικούς δεινοσαύρους. Η αλλαγή είναι ριζική κυρίως στο όνομα. Στην πράξη σήμαινε κάποιες μικρές ανατομικές διαφορές: Μια μακριά ουλή στο οστό του βραχίονα όπου μπορούσαν να αγκιστρωθούν ισχυρότεροι μύες, μερικές προεξοχές στους σπονδύλους του λαιμού για να υποστηρίζονται ισχυρότεροι τένοντες και μια ανοιχτή σαν παράθυρο άρθρωση εκεί που το μηριαίο οστό συναντά τη λεκάνη, ώστε να γίνεται πιο σταθερή η όρθια στάση. Αν και φαινομενικά ασήμαντες, αυτές οι αλλαγές σηματοδότησαν κάτι πολύ μεγάλο.
Για μεγάλο μέρος της Τριασσικής περιόδου, οι δεινόσαυροι ήταν μια περιθωριακή ομάδα ζώων, που επισκιάζονταν από συγγενείς των σημερινών κροκοδείλων, όπως ο Σαυροσούχους (1) και γιγαντιαία αμφίβια, όπως ο Μετωπόσαυρος (2) |
Αυτά τα δεδομένα δείχνουν ότι τα πρώτα δέκα εκατομμύρια χρόνια μετά την εμφάνισή τους, οι δεινόσαυροι εξελίσσονταν μεν στις εύκρατες και υποτροπικές περιοχές, αλλά απουσίαζαν από τις ερήμους και δεν κυριαρχούσαν στις τροπικές. Αντί για την εικόνα των ζώων που είναι σαφώς ανώτερα απ' όλα τα άλλα και σάρωσαν την Πανγαία μόλις εμφανίστηκαν, αποδεικνύεται ότι οι δεινόσαυροι δεν μπορούσαν να αντιμετωπίσουν τη ζέστη. Ηταν εντοπισμένοι σε συγκεκριμένα γεωγραφικά σημεία, ένας ανάμεσα στους «παίκτες» του δράματος που εξελισσόταν από την προσπάθεια της ζωής να ανακάμψει μετά τη μεγάλη Πέρμια εξαφάνιση ειδών.
Αλλά τότε, όταν φαινόταν πως οι δεινόσαυροι δεν θα καταφέρουν να ξεφύγουν από τον εγκλωβισμό τους, είχαν δύο τυχερά. Το πρώτο ήταν ότι στην υγρή ζώνη, τα κυρίαρχα μεγάλα φυτοφάγα της εποχής, τα ερπετά ρυγχόσαυροι και τα θηλαστικά ξαδέρφια τους δικυνόδοντες, σχεδόν εξαφανίστηκαν, άγνωστο γιατί, αφήνοντας ελεύθερο χώρο στους φυτοφάγους δεινόσαυρους. Το δεύτερο ήταν ότι πριν από 215 εκατομμύρια χρόνια, οι δεινόσαυροι τελικά κατάφεραν να εξαπλωθούν και στις ερήμους του βόρειου ημισφαιρίου, ίσως εξαιτίας αλλαγών στους μουσώνες και στην περιεκτικότητα της ατμόσφαιρας σε διοξείδιο του άνθρακα, που περιόρισαν τις διαφορές ανάμεσα στις υγρές και τις ξηρές περιοχές.
Ακόμα κι έτσι, για αρκετά εκατομμύρια χρόνια, μέχρι πριν από 201 εκατ. χρόνια, οι δεινόσαυροι αποτελούσαν μόνο το 10 - 20% της πανίδας και συναντούσαν ιδιαίτερο ανταγωνισμό από αρχόσαυρους του κλάδου που συγγενεύει με τους κροκόδειλους. Μάλιστα, την περίοδο εκείνη, οι ψευδοσούχιοι αρχόσαυροι εμφάνιζαν μεγαλύτερη ανατομική διαφοροποίηση από τους δεινόσαυρους, στοιχείο που δείχνει ότι πειραματίζονταν με περισσότερα είδη τροφών, συμπεριφορές και τρόπους επιβίωσης, άρα βρίσκονταν πιο μπροστά εξελικτικά.
Η πλάστιγγα έγειρε υπέρ των δεινοσαύρων μόνο όταν προς το τέλος της Τριασσικής, η Πανγαία διασπάστηκε και στο ρήγμα που απλώθηκε και αποτελεί σήμερα το βυθό του Ατλαντικού Ωκεανού, επί μισό εκατομμύριο χρόνια εκδηλώθηκε μια μικρότερης κλίμακας ηφαιστειακή έξαρση του τύπου της Πέρμιας. Μια νέα μαζική εξαφάνιση ειδών χτύπησε σκληρά τους αρχόσαυρους, από τους οποίους απέμειναν μόνο οι πρόγονοι των κροκοδείλων και των αλιγατόρων. Αντίθετα, οι δεινόσαυροι φάνηκαν να εκμεταλλεύονται το χάος και τις ανατροπές στο οικοσύστημα. Κανείς δεν ξέρει γιατί και πώς. Ο ερχομός της Ιουρασικής περιόδου σήμανε την απόλυτη κυριαρχία των δεινοσαύρων, 30 εκατομμύρια χρόνια μετά την εμφάνισή τους.