Σε εξέλιξη το μεγάλο αφιέρωμα του ΚΚΕ και της ΚΝΕ στην κουλτούρα της Μεγάλης Οχτωβριανής Σοσιαλιστικής Επανάστασης
Για τη σημασία αυτών των εκδηλώσεων που συνεχίζονται με αφιερώματα στον Μαξίμ Γκόρκι (26/3), τον Ιλιά Ερεμπουργκ (2/4) και το σοβιετικό κινηματογράφο (4/4) μιλούν στο «Ρ» ο επικεφαλής του Πολιτιστικού Τμήματος της ΚΕ του ΚΚΕ, Γεράσιμος Αραβανής, και οι: Δώρα Μόσχου, Αννεκε Ιωαννάτου, Βασιλεία Παπαρήγα, Κώστας Σταματόπουλος.
«Ξεκινήσαμε εκ του μηδενός», σημειώνει ο Γεράσιμος Αραβανής. «Τέσσερις σύντροφοί μας γράψανε εκτεταμένα κείμενα που διαμορφώθηκαν σε σενάρια. Περιλαμβάνουν θέατρο, μουσική, οπτικό υλικό εποχής, χορό, αφήγηση, απαγγελίες, μια σύνθετη δραστηριότητα στην οποία παίρνουν μέρος επαγγελματίες και ερασιτέχνες εργάτες και υπάλληλοι. Μόνο για τις τρεις εκδηλώσεις συμμετέχουν 60 άνθρωποι, μέλη ή μη του Κόμματος που δουλεύουν σαν μια ζωντανή κολεκτίβα. Αυτό είναι κάτι πάρα πολύ σημαντικό».
-- Τι χαρακτηρίζει τον πολιτισμό της Επανάστασης;
«Χωρίς τη μόρφωση του λαού - και πλευρά της μόρφωσης είναι η ανάπτυξη της Τέχνης - δεν ήταν δυνατό να γίνει αυτή η μεγάλη πορεία της σοσιαλιστικής οικοδόμησης. Ηταν κοινωνική αναγκαιότητα. Παράδειγμα ο κινηματογράφος. Με την έννοια που τον ξέρουμε σήμερα δεν υπήρχε πριν την Επανάσταση. Τη σημερινή του μορφή (μοντάζ κλπ.) τη δώσανε κορυφαίοι Σοβιετικοί δημιουργοί, όπως ο Αϊζενστάιν, ο Βερτόφ κ.ά. Εκεί μπήκανε οι βάσεις για όλη αυτήν την τεράστια πρόοδο. Σήμερα όλη αυτή η προσπάθεια βάλλεται, δυσφημείται. Και μαζί με αυτήν έχουν σκοπό να δυσφημιστούν ο ρεαλισμός και ο σοσιαλιστικός ρεαλισμός προς όφελος μεταφυσικών, αντιδραστικών απόψεων, αποκόβοντας την Τέχνη από την κοινωνία, από τις ανθρώπινες ανάγκες».
-- Ερχόμαστε, λοιπόν, στη σημερινή χρησιμότητα τέτοιων εκδηλώσεων.
«Ο καπιταλισμός, ιδιαίτερα σήμερα, δεν μπορεί να ανεχθεί το σοσιαλιστικό ρεαλισμό. Ούτε καν το ρεαλισμό. Συστατικό στοιχείο της σύγχρονης πολιτιστικής "ανάπτυξης" είναι η αποκοπή της Τέχνης από τον πραγματικό κοινωνικό της ρόλο. Αυτός ο ρόλος βάλλεται. Δεκάδες αντικομμουνιστικά βιβλία εναντίον της σοβιετικής Τέχνης κυκλοφόρησαν την τελευταία χρονιά στην Ελλάδα. Αυτή λοιπόν τη μεγάλη εποποιία πρέπει κάποιος να την αναδείξει στο λαό. Για να κοντραριστεί η απόπειρα της άρχουσας τάξης να τη "θάψει". Ισως να εκμεταλλεύονται και μερικές άτυχες στιγμές, που, όμως, δεν ήταν αυτές που έδιναν το στίγμα. Για παράδειγμα, ένα από τα αφιερώματα είναι στον Ερενμπουργκ. Ο Ερενμπουργκ είχε σε μερικές περιόδους μια κριτική στάση σε ορισμένες πλευρές απέναντι στη σοβιετική κυβέρνηση. Ομως, ήταν κομμουνιστής. Προσπάθησαν να του ρίξουν "δίχτυα", αλλά δεν "τσίμπησε". Τους απέκρουσε. Και του στρέψανε την πλάτη».
-- Αυτή η συνέπεια ήταν και ένα κριτήριο επιλογής των τιμώμενων καλλιτεχνών;
«Ο Ερενμπουργκ έλεγε τη γνώμη του, αλλά πάντα σταθερά, αταλάντευτα στην υπόθεση του σοσιαλισμού. Της δημιουργίας που άνοιξε δρόμους στη σοβιετική και την παγκόσμια Τέχνη και της σταθερής, αταλάντευτης υπεράσπισης του σοσιαλισμού. Η δράση του Μαγιακόφσκι τη 10ετία του '20 είναι εξαιρετική, πρωτοπόρα. Πάρα πολλοί δημιουργοί με πάρα πολλές πτυχές και με μια αταλάντευτη πορεία στο πλευρό της εργατικής τάξης για να οικοδομήσουν ένα φωτεινότερο μέλλον, το σοσιαλισμό».
-- Πώς μπορεί να εκφραστεί αυτό σήμερα;
«Εμείς απαντάμε στις ανάγκες της κοινωνικής εξέλιξης. Ο καπιταλισμός είναι στα τελευταία του, παρά τις πρόσκαιρες νίκες του, το '89 - '91. Προσπαθούμε λοιπόν, αναδεικνύοντας την εποποιία του σοβιετικού λαού, να μπολιάσουμε τη δράση της εργατικής τάξης και της νεολαίας. Ο διανοούμενος πρέπει να συναντηθεί με τον εργάτη που διαμορφώνει τα υλικά αγαθά, από κοινού να διαμορφώσουν την ιστορική εξέλιξη. Πρέπει να αντιληφθεί το ρόλο του ως μέλος της εργατικής τάξης, του λαού, που πρέπει να συμπορευτεί μαζί του για να κινήσουν τον τροχό της Ιστορίας στο σοσιαλισμό. Οι καλλιτέχνες να συγχρωτιστούν με την εργατική τάξη, να κάνουν κοινές δραστηριότητες. Να δημιουργηθεί ένα μεγάλο κοινωνικό, πολιτιστικό, πολιτικό, απελευθερωτικό κίνημα. Που θα ανοίξει το δρόμο για βαθύτερες αλλαγές στην κοινωνία για την οικοδόμηση του σοσιαλισμού, για τη λαϊκή εξουσία. Μέσα εκεί πρέπει να βρίσκονται οι καλλιτέχνες. Με αυτή τη λογική πρέπει να τους μπολιάσουμε και με δραστηριότητες όπως αυτή στο Πέραμα, όπου μέσα σε έναν εργασιακό χώρο συναντήθηκαν εκατοντάδες καλλιτέχνες με χιλιάδες εργάτες. Χωρίς την Τέχνη ως οργανικό στοιχείο του κινήματος δεν πρόκειται να υπάρξουν αποτελέσματα».
Επόμενοι πολιτιστικοί «σταθμοί» του ΚΚΕ είναι η εκδήλωση στις 5 Μάη για την κοινή δημιουργία του Ρίτσου και του Θεοδωράκη. Προετοιμάζονται μεγάλη εκδήλωση για το θέατρο στην Εθνική Αντίσταση και τις εξορίες, άλλη εκδήλωση για το λαϊκό κίνημα και το λαϊκό τραγούδι στον 20ό αιώνα. Ενώ τον ερχόμενο Νοέμβρη οργανώνεται μεγάλη έκθεση εικαστικών προς τιμήν των 90χρονων του Κόμματος.
Αφίσα του Μαγιακόφσκι: «ΣΥΝΤΡΟΦΟΙ! ΑΓΚΑΘΩΤΟΣ Ο ΔΡΟΜΟΣ ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΚΟΜΜΟΥΝΙΣΜΟ» |
Η εκλαΐκευση της ζωής και του έργου του μέσα από μία εκδήλωση δεν είναι εύκολη υπόθεση. Καταβλήθηκε προσπάθεια, ώστε να μην προδοθεί το ρηξικέλευθο πνεύμα, αλλά και η υψηλή αισθητική του ποιητή. Επιλέχθηκε η φόρμα της αφήγησης της ζωής και του έργου του, σε συνδυασμό με τα μεγάλα γεγονότα της εποχής. Η αφήγηση διακόπτεται από επιλεγμένα αποσπάσματα των ποιημάτων του Μαγιακόφσκι, θεωρητικών κειμένων του, μικρών προσωπικών αναμνήσεων, αλλά και από αποσπάσματα από τις αναμνήσεις της συντρόφισσάς του, Λίλι Μπρικ. Τα εκτός αφήγησης κείμενα αποδίδονται κατά τρόπο θεατρικό αλλά λιτό, με διακριτικές αναφορές στο διακοσμητικό και ενδυματολογικό ύφος της εποχής. Η ζωντανή μουσική και το ζευγάρι των χορευτών σχολιάζουν με τη δική τους "γλώσσα" τα επί σκηνής δρώμενα, αλλά και τα όσα δηλώνει ή υπαινίσσεται ο ζωντανός λόγος του ποιητή. Η προβολή, σε δύο οθόνες, προσώπων και σκηνών εκείνης της εποχής βοηθούν στο να καταστεί ακόμη περισσότερο σαφής και εύληπτος ο ποιητικός λόγος, αλλά και οι ιστορικές αναφορές.
Εγινε προσπάθεια, ώστε η λιτότητα της παράστασης να μην προδίδει, στο καθαρά αισθητικό πεδίο, τη "μοντέρνα", αφαιρετική αισθητική του ίδιου του μεγάλου ποιητή.
Η εκδήλωση δεν είναι "φιλολογική", με τη στενή έννοια του όρου. Ούτε φιλοδοξεί να δώσει τελική απάντηση σε ερωτήματα για τα οποία πολύ μελάνι έχει χυθεί, με κορυφαίο τα αίτια της αυτοκτονίας του Μαγιακόφσκι. Ευελπιστεί όμως να καταδείξει τη σχέση ανάμεσα στο δημιουργό και στο λαό, στον ποιητή και την επανάσταση, μια σχέση που καθιστά σαφές το γεγονός ότι ο μεγάλος καλλιτέχνης δεν τραγουδά για να "ξεχωρίσει" από τον κόσμο, αλλά για να "σμίξει" τον κόσμο».
Ο Β. Ι. Λένιν και ο Μαξίμ Γκόρκι μαζί με μια ομάδα αντιπροσώπων στο 2ο Συνέδριο της Κομμουνιστικής Διεθνούς Πέτρογκραντ, 19 Ιούλη του 1920 |
Ο Γκόρκι δεν αποτέλεσε ποτέ το άλλοθι του συστήματος που επιδιώκει ένα ακίνδυνο βήμα για το δούλο ώστε να αποκαλύπτεται ο αφέντης ως δίκαιος και πλουραλιστής. Ο Γκόρκι δεν είναι η γραφική φωνή της εξουσίας που κάνει τη φτώχεια τέχνη προς τέρψη του όποιου κοινού. Ο Γκόρκι γδύνει τον αφέντη και το δούλο από τα φτιασίδια αιώνων και τους φέρνει αντιμέτωπους με το μεγάλο ΝΑΙ και το μεγάλο ΟΧΙ της Ιστορίας.
Για τον Γκόρκι η συσσωρευμένη γνώση στα βιβλία και στην ίδια τη ζωή είναι το μυστικό για την αφύπνιση του δούλου που θα τον οδηγήσει πέρα από την πρόσκαιρη εκτόνωσή του μέσω μικροπρεπών εκδικήσεων έναντι του αφέντη, γιατί η σύγκρουση απαιτεί τη γνώση και τη σωστή και στρατηγική της χρήση, ώστε να ξεριζωθεί και το τελευταίο κύτταρο αυτού του συστήματος που πλάθει αφέντες και δούλους, τσάρους και μικροαστούς, μουζίκους και υποταγμένους... "Πολύ νωρίς κατάλαβα πως τον άνθρωπο τον πλάθει η αντίστασή του στο περιβάλλον του".
Αυτή την κληρονομιά μας αφήνει σήμερα ο Μαξίμ Πεσκόφ. Καλεί τους κολασμένους να κρατήσουν ανοιχτά τα μάτια, το μυαλό και τα χέρια όχι μόνο για να σπάσουν τις αλυσίδες τους, αλλά να δημιουργήσουν ένα νέο κόσμο, μια μήτρα ελεύθερων ανθρώπων όπου το ΕΓΩ θα είναι ζωντανό κύτταρο του ΕΜΕΙΣ».
«Οκτώβρης», του Σεργκέι Αϊζενστάιν |
«Το ζητούμενο από αυτές τις εκδηλώσεις είναι να μαθαίνουμε από αυτούς τους μπολσεβίκους καλλιτέχνες, να διδαχτούμε από το παράδειγμά τους και να παλέψουμε με τη σειρά μας για ένα μέτωπο αντίστασης και από την τέχνη πλάι στον εργαζόμενο λαό. Αλλιώς δεν μπορεί να υπάρξει τέχνη στην υπηρεσία του λαού. Πρέπει το ζήτημα αυτό να γίνει στοιχείο μαζικής διεκδίκησης από το λαϊκό κίνημα.
Το ντοκιμαντέρ για τη συνεισφορά της Επανάστασης στη γένεση του παγκόσμιου κινηματογράφου περιγράφει την πρώτη περίοδο του σοβιετικού σινεμά και τον αντίκτυπο που είχε παγκοσμίως. Την πτώση μιας κοσμοθεωρίας και την αντικατάστασή της από μιαν άλλη, επαναστατική, που ώθησε τους κινηματογραφιστές, και γενικά τους διανοούμενους, να αντιμετωπίσουν την τέχνη τους και τον κόσμο με μια ανατρεπτική, ματιά, προσπαθώντας να συνδέσουν την τέχνη με τη ζωή.
Την εποχή που ξεσπά η Επανάσταση, ο κινηματογράφος βρίσκεται ακόμη μακριά από την καλλιτεχνική του αναζήτηση, καθώς η δυνατότητα του καλλιτέχνη να εκφραστεί εξαρτάται άμεσα από τις συνθήκες της παραγωγής, που με τη βιομηχανική της οργάνωση και το εμπορικό, κερδοσκοπικό κίνητρό της, επιδιώκει πάντα να τυποποιήσει την αισθητική, να περιορίσει και τελικά να ποδηγετήσει την καλλιτεχνική έκφραση. Ο κινηματογράφος σαν Τέχνη ωριμάζει και αναπτύσσεται με την εδραίωση της Επανάστασης. Γνωρίζοντας ότι τη μεγάλη περιπέτεια του παγκόσμιου κινηματογράφου ως επιστήμη, ως τέχνη και ως κοινωνικό αγαθό, την οφείλουμε εν πολλοίς σε αυτούς τους πρώτους Σοβιετικούς κινηματογραφιστές, σε αυτούς τους επαναστάτες καλλιτέχνες οι οποίοι οικοδόμησαν μια κινηματογραφία που υπήρξε επιβλητική και πρωτοποριακή για την παγκόσμια εξέλιξη της τέχνης των κινούμενων εικόνων, τους τιμούμε και φωνάζουμε ότι ΕΙΜΑΣΤΕ ΕΔΩ!!!».
«Ο άνθρωπος με την κινηματογραφική μηχανή», σε σκηνοθεσία Ντζίγκα Βερτόφ |
«Αν ένας συγγραφέας "εξαφανίζεται" στο πέρασμα του χρόνου, υπάρχει μεγάλη πιθανότητα η σκέψη του να βλάπτει τους κυρίαρχους. Αυτό συνέβη και με τον Ιλία Ερενμπουργκ», λέει η Αννεκε Ιωαννάτου. «Φλογερός μπολσεβίκος την εποχή της Οχτωβριανής Επανάστασης, οργισμένος αντιφασίστας στο Μεγάλο Πατριωτικό Πόλεμο και ειλικρινέστατος κριτής της εποχής του Ψυχρού Πολέμου, έχει προκαλέσει δυσανασχέτηση ακόμα και εκεί που δε θα 'πρεπε. Δύσκολα, όμως, μπορεί να αμφισβητήσει κανείς την αφοσίωσή του στα σοσιαλιστικά επαναστατικά ιδανικά, των οποίων ήταν αγνός μαχητής όλη τη ζωή του. Πάντα τολμούσε να λέει ανοιχτά τις απόψεις του. Για παράδειγμα, δεν ήταν εύκολο τις δεκαετίες του '50 και του '60 να διακρίνει κανείς τι σήμαινε για το παγκόσμιο κομμουνιστικό κίνημα το 20ό Συνέδριο του ΚΚΣΕ, όπως μπορούμε τώρα, εμπλουτισμένοι με κάτι δεκαετίες ιστορικής εμπειρίας παραπάνω. Εκείνος νόμιζε πως "έλιωσαν οι πάγοι", τη στιγμή που η αληθινή "παγωμάρα" ετοιμαζόταν, για να φανεί κάτι δεκαετίες αργότερα.
Οι αποστάσεις, που είχε πάρει ο Ερενμπουργκ εκείνη την εποχή από την περίοδο του Στάλιν, δεν τον έσπρωξαν σε "δυτικές" αγκαλιές. Οι "δημοκράτες" του αστικού κόσμου δεν του συγχώρησαν ότι δε μίλησε ποτέ για "εγκλήματα" του Στάλιν. Η "αμοιβή" του ήταν η εξαφάνισή του από τις δυτικές χώρες. Το πολυσχιδές έργο του περιλαμβάνει μυθιστορήματα, χρονικά, ποίηση, απομνημονεύματα και αποτελούν ένα θησαυρό ιστορίας του 20ού αιώνα.
Σε όλο το έργο του, η τέχνη και η αποστολή της τον απασχολούν ιδιαίτερα, θίγοντας βασικά, διαχρονικά ερωτήματα, όπως το γιατί η λογοτεχνική δημιουργία παρουσιάζει έντονες διακυμάνσεις στην πορεία της Ιστορίας. Στη μελέτη του "Η δουλειά του συγγραφέα" μέσα από τη "ζεστή" σοβιετική πραγματικότητα αναπτύσσει τις σκέψεις του για το πώς αντανακλάται η κοινωνία στη Λογοτεχνία. Για το αν και πώς πρέπει κανείς να γράψει για τους εργάτες ή αν η λογοτεχνική δημιουργία μπορεί να γίνει με παραγγελίες, καθώς και γιατί στη σοβιετική Ρωσία η Λογοτεχνία ήταν "πιο ισχνή και πιο άτονη από τη ζωή" (λόγια ενός νεαρού μηχανικού από το Λένινγκραντ).
Το ταξίδι του Ερενμπουργκ στον 20ό αιώνα σαν Σοβιετικού δημοσιογράφου και συγγραφέα, μαζί με τα σύγχρονα και μελλοντικά θέματα, που αγγίζει με το έργο του, αποτελούν τη "βίζα" που ήθελε ο ίδιος για να ταξιδέψει στο χρόνο. Του αξίζει να τον βγάλουμε από τη λήθη».
«Βλαντιμίρ Μαγιακόφσκι»:Κείμενα: Δώρα Μόσχου, Σκηνοθεσία: Λίλα Καφαντάρη, Σκηνικά: Πέτρος Ζουμπουλάκης, Βοηθός σκηνοθέτη - Επιμέλεια οπτικού υλικού: Σήφης Στάμου, Μουσική επιμέλεια: Μίρκα Λαμπροπούλου, Χορογραφία: Σοφία Μάντη, Φωτισμός: Προκόπης Δάφνος, Αφηγητής: Σπύρος Σαραφιανός, Ηθοποιοί: Λίλα Καφαντάρη, Κωνσταντίνος Κωνσταντόπουλος, Μουσικοί: Μίρκα Λαμπροπούλου, Παύλος Παπαναστασάτος, Χορευτές: Σοφία Μάντη, Μιχάλης Περπερίδης.
«Μαξίμ Γκόρκι»:Κείμενα: Βασιλεία Παπαρήγα, Επιμέλεια κειμένου: Μαρία Καυμενάκη, Σκηνοθεσία: Νίκος Ξυθάλης, Βοηθός Σκηνοθέτη: Κατερίνα Μαζαράκη, Επιμέλεια φροντιστηριακού υλικού: Λευτέρης Αθανασούλας, Ηθοποιοί: Δημήτρης Βεανός, Κώστας Δαρλάσης, Ευτυχία Δημαρόγκονα, Σπύρος Δρόσος, Νίκος Ζώκας, Γεωργία Θεοδωρακοπούλου, Μαρία Καυμενάκη, Δημήτρης Κούκος, Χρήστος Μπάλτας, Χριστόφορος Οσπίτσι, Βασιλεία Παπαρήγα, Καλλιόπη Ταχτσόγλου, Φίλιππος Τσαουσέλης, Κατερίνα Χιωτίνη, Πιάνο: Κώστας Εγγλέζος, Τραγούδι: Σύλβια Καπερνάρου, Βασιλεία Παπαρήγα.
«Ιλια Ερενμπουργκ»:Κείμενα: Αννεκε Ιωαννάτου, Παραστασιακή Διασκευή - Σκηνική επιμέλεια: Κωστής Μαλκότσης, Video wall: Κώστας Σταματόπουλος, Ηθοποιοί: Κατερίνα Αναστασίου, Κάτια Γέρου (video), Γεωργία Θεοδωρακοπούλου, Μαρία Καψή, Ανδρέας Κουτσουρέλης, Κωνσταντίνος Κωνσταντόπουλος, Σπύρος Σαραφιανός, Γιώργος Σώχος (video), Ελένη Φιλιούση, Χορευτής: Ερμής Μαλκότσης, Τραγούδι: Β. Τσιτσάνη, «Της γερακίνας γιος», Διασκευή - Εκτέλεση: «ΤΡΙΦΩΝΟ» (Ερωφίλη, Νίκος, Δημήτρης).
«Οκτωβριανή Σοσιαλιστική Επανάσταση: Η συνεισφορά της στο σύγχρονο κινηματογράφο»:Σενάριο - Σκηνοθετική επιμέλεια: Κώστας Σταματόπουλος, Αφήγηση: Τάκης Βαμβακίδης, Κωνσταντίνα Γεωργαντά, Γιάννα Δημητρίου, Φώτης Μιχαλόπουλος.