Τον τρόπο που λειτουργεί η όραση αποκαλύπτει η χειρουργική αποκατάστασή της σε νεαρά άτομα, τυφλά εκ γενετής ή από τη βρεφική ηλικία
Ενας ινδικής καταγωγής καθηγητής υπολογιστικής νευρολογίας του Ινστιτούτου Τεχνολογίας της Μασαχουσέτης (MIT), αντιλήφθηκε ότι μια έρευνα που θα περιλάμβανε χειρουργικές επεμβάσεις για την αποκατάσταση της όρασης κάποιων από τα παιδιά αυτά, πέρα από τη βοήθεια στα ίδια, θα πρόσφερε και μια μοναδική ευκαιρία μελέτης της ανάπτυξης των νευρωνικών δικτύων στον εγκέφαλο, που σχετίζονται με την όραση. Ανάλογη μελέτη με υγιή βρέφη δεν αποδίδει, λόγω της αδυναμίας να επικοινωνήσουν αυτό που τους συμβαίνει, αλλά και των γενικότερων βαθιών αλλαγών, που συμβαίνουν στον εγκέφαλό τους σε αυτό το στάδιο ανάπτυξης. Το έργο πήρε το κωδικό όνομα «Πρακάς», όπως λέγεται το φως στα σανσκριτικά.
Επιλέχθηκαν παιδιά με ιάσιμη τύφλωση, κυρίως όσα είχαν συγγενή καταρράκτη ή βλάβες στον κερατοειδή από τραυματισμούς. Μάλιστα, ο πρώτος τυφλός Ινδός που συμμετείχε στο πρόγραμμα, δε χρειάστηκε καν εγχείριση, καθώς έπασχε από αφακία εκ γενετής (έλλειψη φακών στα μάτια) και το πρόβλημά του διορθωνόταν εύκολα με ένα ζευγάρι γυαλιά (!), τα οποία όμως δεν είχε χρήματα να αγοράσει, τουλάχιστον ως τα 29 του χρόνια, όταν του προσφέρθηκαν από το «Πρακάς». Αλλά και στα 500 παιδιά που έγινε εγχείρηση καταρράκτη, η επέμβαση δε στοίχισε περισσότερα από 300 δολάρια για το καθένα. Στο σοσιαλισμό που γνωρίσαμε δεν άφηναν τους τουρίστες να φύγουν αν δεν αντιμετώπιζαν όλα τα προβλήματα υγείας που παρουσίαζαν - κι εκείνα που αποκαλύπτονταν - όταν για κάποιο λόγο προσέφευγαν για βοήθεια στο σοσιαλιστικό σύστημα Υγείας, αλλά στην Ινδία (και ίσως προσεχώς και στην Ελλάδα) μένεις τυφλός μια ζωή, επειδή το καπιταλιστικό κράτος δε διαθέτει για σένα ούτε μια χούφτα δολάρια.
Οταν τα παιδιά βλέπουν για πρώτη φορά δυσκολεύονται να συνθέσουν τμήματα μιας εικόνας σε ένα ολοκληρωμένο σύνολο. Μια φωτογραφία κοριτσιών που χορεύουν, με πολλά χρώματα, φωτεινότητες και υφές πρέπει να οργανωθεί από το σύστημα όρασης ώστε να βγάζει νόημα. Η μεσαία εικόνα δείχνει το περίγραμμα αυτών των τμημάτων. Η αναγνώριση γίνεται όταν μια ομάδα οπτικών στοιχείων αρχίζει να κινείται. Ο εγκέφαλος ολοκληρώνει τα τμήματα σε ένα όλο, που έχει σχήμα το περίγραμμα των σωμάτων των χορευτριών |
Η ικανότητά μας να διακρίνουμε ξεχωριστά αντικείμενα σε μια εικόνα είναι τόσο καλοδουλεμένη, που την πραγματοποιούμε χωρίς κόπο. Ανοίγουμε τα μάτια μας και κάθε πράγμα γύρω μας «μπαίνει στη θέση του», μια ταξινομημένη συλλογή πραγμάτων. Ομως η εμπειρία των παιδιών του προγράμματος «Πρακάς» αμέσως μετά την ανάκτηση της όρασης είναι διαφορετική. Δεν μπορούν να οργανώσουν τις πολλαπλές περιοχές διαφορετικών χρωμάτων και φωτεινότητας σε μεγαλύτερες ενότητες. Πολλά χαρακτηριστικά των συνηθισμένων αντικειμένων - οι περιοχές αλληλεπικάλυψης δύο τετραγώνων ή μιας μπάλας με γαζιά στην επιφάνειά της - γίνονται αντιληπτές ως εντελώς διαφορετικά αντικείμενα και όχι συστατικά στοιχεία μεγαλύτερων δομών. Η εικόνα που αντιλαμβάνονται είναι σαν πίνακας αφηρημένης τέχνης.
Τα σχέδια ενός παιδιού που μόλις βρήκε την όρασή του δείχνουν τμηματική αντίληψη ακόμα και δισδιάστατων αντικειμένων. Κάθε περιοχή των τετραγώνων έγινε αντιληπτή ξεχωριστά, όπως δείχνουν οι κόκκινες γραμμές. Επίσης, το παιδί είδε τμήματα της αγελάδας και μιας μπάλας και της σκιάς της ως ξεχωριστά αντικείμενα (με πράσινο). Ετσι δεν μπόρεσε να αναγνωρίσει τίποτα σε αυτές τις εικόνες |
Η αντιληπτική τους ικανότητα ανεβαίνει σε άλλο επίπεδο, όταν οι στατικές εικόνες αντικατασταθούν από εικόνες κινούμενων αντικειμένων. Η κίνηση γίνεται δάσκαλος του συστήματος όρασής τους με βάση τον κανόνα ότι τα πράγματα που κινούνται μαζί, πρέπει να σχετίζονται. Η διαδικασία εκπαίδευσης με αυτόν τον τρόπο, χρειάζεται μήνες μέχρι να φέρει το σύστημα όρασης σε ικανοποιητικό επίπεδο. Για όσους είδαν για πρώτη φορά μετά τα 20 χρόνια τους, χρειάζονται ένα με δύο έτη, ενώ για τα μικρά παιδιά λιγότερος χρόνος.
Οι ερευνητές μελέτησαν και ένα άλλο ερώτημα. Συνδυάζονται οι άλλες αισθήσεις με την όραση, έτσι που μόλις αποκατασταθεί η τελευταία να επιτρέπει αναγνώριση αντικειμένων γνωστών μέσω αφής; Ζητήθηκε από τα παιδιά να αναγνωρίσουν με τα χέρια τους, αλλά χωρίς να βλέπουν, αντικείμενα που γνώρισαν από πριν. Το μεγάλο ποσοστό επιτυχίας στην αναγνώριση έπεσε κατακόρυφα όταν τους ζητήθηκε να κάνουν το ίδιο βλέποντας, αλλά χωρίς να αγγίζουν τα αντικείμενα. Ωστόσο, μερικές βδομάδες αργότερα είχαν αποκτήσει σχεδόν τέλεια ικανότητα αναγνώρισης των αντικειμένων, κάτι που δείχνει λανθάνουσα ικανότητα ταχύρρυθμης εκμάθησης μέσω συσχέτισης των αισθήσεων. Οι έρευνες του προγράμματος «Πρακάς» έδειξαν ότι χάρη στην «πλαστικότητα» του εγκεφάλου, την ικανότητα προσαρμογής του σε νέες εμπειρίες ακόμα και στο τέλος της παιδικής και νεανικής ηλικίας, τα παιδιά που είναι τυφλά επί πολλά χρόνια ή εκ γενετής, μπορούν να αποκτήσουν ικανοποιητική ικανότητα όρασης, αν και έχουν χάσει για πάντα την ικανότητα ανάπτυξης οξείας όρασης.