Ο πλούσιος φιλικός που πέθανε πάμφτωχος και περιφρονημένος
«Ο πόλεμος στα Βασιλικά». Μια μάχη που ζωγράφισε ο ζωγράφος Παναγιώτης Ζωγράφος, καθ' υπαγόρευση του Μακρυγιάννη |
Είμαστε στα 1944. Ο λαός μας - οι ένοπλοι ΕΛΑΣίτες και οι άοπλοι ΕΑΜίτες σε βουνά, χωριά και πόλεις - δίνει και συνεχώς κερδίζει τον υπέρ πάντων αγώνα για να λευτερώσει την πατρίδα από το χιτλερικό τέρας, προς λύπη, βέβαια, του γερμανογέννητου Παλατιού. Ενας φοιτητής της Φιλοσοφικής Σχολής Αθηνών, μέλος της ΕΠΟΝ, ο οποίος, πριν το 1944, είχε πάρει το «βάπτισμα» του δημοσιογραφικού «πυρός» στη «Νεανική Φωνή» της ΕΠΟΝ και στην «Ελεύθερη Ελλάδα» (όργανο της ΚΕ του ΕΑΜ) και ο οποίος από το 1939 εργαζόταν στα Γενικά Αρχεία του Κράτους (αρχικά ως κλητήρας γ΄ τάξεως και από το 1940, μετά από διαγωνισμό, με το βαθμό του ταξινόμου), φέρνει στο «φως» ένα άγνωστο έγγραφο των Γενικών Αρχείων του Κράτους (ΓΑΚ), το οποίο αφορούσε στον Γεώργιο Λεβέντη.
Ο νέος αυτός ήταν ο σημερινός παλαίμαχος δημοσιογράφος Νίκος Καραντηνός, ο οποίος στα 1944 δημοσιεύει στο διεθνούς κύρους, δίγλωσσο (ελληνογερμανικό) επιστημονικό περιοδικό «BYZADINISCH - NEUGRIECHISCHE JAHBUHER», το οποίο εξέδιδε ο διακεκριμένος καθηγητής του στη Φιλοσοφική του Πανεπιστημίου Αθηνών, Νίκος Α. Βέης, μια μελέτη του, με τίτλο «ΑΝΕΚΔΟΤΟΣ ΕΚΘΕΣΙΣ ΤΟΥ ΦΙΛΙΚΟΥ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΛΕΒΕΝΤΗ "Περί μέρους των πράξεων και θυσιών" αυτού». Η μελέτη του Νίκου Καραντηνού αφορούσε σε ένα αθησαύριστο ντοκουμέντο των ΓΑΚ, το οποίο ο ίδιος εντόπισε και ταξινόμησε, ως εργαζόμενος στα ΓΑΚ.
Πριν παρουσιάσουμε αυτό το ντοκουμέντο - για να υπογραμμίσουμε την επιστημονική και πατριωτική σημασία της μελέτης αυτής και της δημοσίευσής της «κάτω από τη μύτη» του κατακτητή - θα αναφέρουμε συνοπτικά μερικά στοιχεία για τον διεθνώς καταξιωμένο, βαθύτατα προοδευτικό δάσκαλο Νίκο Βέη, και για τη θητεία του Νίκου Καραντηνού στα ΓΑΚ.
Κατά μαρτυρία του Ν. Καραντηνού, ο Νίκος Βέης ήρθε στην Ελλάδα προπολεμικά, από το Βερολίνο, μαζί με τους καθηγητές Ιωακείμογλου και Καραθεοδωρή, για να ενισχύσει το δυναμικό του Πανεπιστημίου Αθηνών. Δίδασκε Βυζαντινή και Νεοελληνική Φιλολογία. Η διδασκαλία του διακρινόταν για το εύρος και τον πλούτο των ιστορικο-φιλολογικών γνώσεών του και με την παρουσίαση φιλολογικών κειμένων. Κατά τη μεταξική δικτατορία τα μαθήματά του αποτελούσαν αντιφασιστική «εστία». Καθώς ήταν απογευματινά συγκέντρωναν όχι μόνο πολλούς φοιτητές του (μεταξύ των οποίων οι Δημήτρης Μυράτ, Μιράντα Μυράτ, Αθηνά Καλογεροπούλου, Νάνος Βαλαωρίτης, Λ. Βρανούσης, Ελευθέριος Πλατής, Β. Σκουβαράς), αλλά και καλλιτέχνες και διανοούμενους. Στα πλούσια, θεματολογικώς, μαθήματά του περιλαμβάνονταν και τα εξής: «Δημοτικά Τραγούδια», «Ο Ρήγας», «Τα σολωμικά», «Ο Κάλβος», «Ο ακριτικός κύκλος». Ιδιαίτερα σημαντική ήταν η θεματολογία των μαθημάτων του στην κατοχή, «καθώς ο στίχος του Σολωμού για το Μεσολόγγι ή του "Θούριου" του Ρήγα "απαντούσε" στον ήχο της γερμανικής μπότας που διάβαινε στο πεζοδρόμιο», όπως μας είπε ο Νίκος Καραντηνός.
Ο Ν. Βέης (πέθανε το 1958) συνεβρέθηκε με τους ΕΑΜίτες φοιτητές του και στη γιορταστική ώρα της απελευθέρωσης (12/10/ 1944), στο Συνέδριο της ΕΠΟΝ και της συμπαραστάθηκε στις διώξεις της.
Ο Νίκος Καραντηνός εργάστηκε στα ΓΑΚ μέχρι το 1945. Συμμετείχε στην έρευνα και ταξινόμηση του Αρχείου του Ιερού Αγώνα και του Καποδιστριακού Αρχείου. Σε αυτά τα Αρχεία, ο Ν. Καραντηνός εντόπισε και ταξινόμησε αρκετά ενδιαφέροντα, ανέκδοτα έγγραφα, τα οποία δεν είχε εντοπίσει ο Γιάννης Βλαχογιάννης, ο κύριος ερευνητής των ΓΑΚ - ο οποίος τα σημάδευε γράφοντας με μολύβι faber, επάνω αριστερά τη λέξη «αντεγρ.».
Τα έγγραφα που εντόπισε ο Ν. Καραντηνός ήταν τα εξής: 1) Εκθεση του φιλικού Γ. Λεβέντη. 2) Η προστασία των αρχαιοτήτων στον Αγώνα και τα χρόνια του Καποδίστρια. 3) Το θέατρο στη Σύρα. 4) Η εκστρατεία του Κριεζώτη στη Συρία κ.ά.
Το τεύχος του περιοδικού «Βυζαντινά και Νεοελληνικά Χρονικά» του Ν. Βέη, στο οποίο δημοσιεύθηκε η μελέτη του Ν. Καραντηνού |
Και σε υποσημείωσή του, ο Ν. Βέης αναφέρει: «Κατά τον Νικ. Καραντηνόν η μοναδική βιογραφία του Γ. Λεβέντη είναι η δημοσιευθείσα υπό της θυγατρός αυτού Χαρίκλειας επί τη βάση σημειωμάτων του Φιλικού εις την εφημερίδα "Ελπίς" 17,24,31 Αυγούστου 1865, αρ. φύλλ. 1316, 1317, 1318, συν. βλ. "Κλειώ" Τεργέστης, τόμ. Ε΄, σελ. 215, 30/11 Αυγουσ. 1865. Αναδημοσιεύεται υπό του Α. Γούδα, "Βίοι Παράλληλοι" (Αθήναι 1872) τομ. Ε΄, σελ. 121-144».
Καθώς η μελέτη του Ν. Καραντηνού είναι εκτενής και στην καθαρεύουσα, θα αναφερθούμε στο περιεχόμενό της συνοπτικά και στην καθομιλουμένη. Ο Ν. Καραντηνός αρχίζει τη μελέτη του διηγούμενος μεταξύ άλλων: «Προ ενός περίπου έτους ήρχισα την έρευναν του εν τοις Γενικοίς Αρχείοις του Κράτους αποκειμένου, αταξινομήτου εισέτι, αρχείου του Ανακτοβουλίου του Βασιλέως Οθωνος. Σκοπός της ερεύνης ταύτης ήτο η αναζήτησις στοιχείων αφορώντων εις την δράσιν των Φιλελλήνων των κατελθόντων εις την Ελλάδα και αγωνισθέντων υπέρ της ανεξαρτησίας αυτής».
Οπως επισημαίνει ο μελετητής, η «Εκθεση» του Γ. Λεβέντη προς τον Οθωνα γράφτηκε από άλλον, ως αίτηση, σε φύλλο με χαρτόσημο των 25 λεπτών, αλλά έφερε την ιδιόγραφη υπογραφή του Λεβέντη. Ο φιλικός, δύο χρόνια πριν πεθάνει από την ανέχεια, υπέβαλε αυτή την έκθεση-αίτηση, μετά από ερώτημα του βασιλιά προς τον Λεβέντη και σε άλλους πρωταγωνιστές της Επανάστασης, οι οποίοι αντιμετώπιζαν «μεγίστας οικονομικάς δυσχερείας», για το ποια ήταν η επαναστατική τους δράση. Ο Ν. Καραντηνός σχολίαζε, εμμέσως, την αδιαφορία του παλατιού για τη δυστυχία του Λεβέντη, αλλά και τη δυσφορία του, επειδή ο Λεβέντης προσπάθησε να μυήσει στη Φιλική Εταιρία τον Καραγεώργη της Σερβίας. Δυσφορία, που το Παλάτι εξέφρασε γράφοντας σε σημείωμα που συνόδευε την «Εκθεση» του Λεβέντη: «(...) το περιεργότερον μέρος της αναφοράς του, είναι ο τρόπος της μεταβάσεως του διαβοήτου Καρά-Γεώργη Σέρβου από Βεσσαραβίαν διά της Αουστρίας εις Σερβίαν, χωρίς να γνωσθή από τας Αουστριακάς αρχάς» (!).
Ο Ν. Καραντηνός χαρακτηρίζει «πολύτιμη» την «Εκθεση» του Λεβέντη, καθώς περιέχει πληροφορίες για τις δαπάνες και τις θυσίες του για την προετοιμασία της Επανάστασης, γεγονός που σημείωνε και ο Ιωάννης Φιλήμων στον ονομαστικό κατάλογο των Φιλικών. Δίπλα στο όνομα του Λεβέντη, ο Φιλήμων σημειώνει: «Αι χρηματικοί θυσίαι αυτού μεγάλαι».
Ο μελετητής επισημαίνει ότι ο Λεβέντης, μετά την απελευθέρωση, υπηρέτησε σε διάφορες διοικητικές και διπλωματικές θέσεις, «ουδέποτε όμως ανήλθεν εις τα ανώτατα της Πολιτείας αξιώματα», παρότι είχε τα προσόντα. Να σημειώσουμε ότι ο Λεβέντης το Μάη του 1833 διορίζεται έπαρχος Μήλου και τον Αύγουστο έπαρχος Τήνου. Τον Ιούνιο του 1838 από διοικητής Κυλλήνης μετατίθεται στη διοίκηση Σπάρτης. Με ΒΔ (15/8/1839) του απονέμεται ο Χρυσός Σταυρός των Ιπποτών. Το 1840 διορίζεται διοικητής Αττικής. Με ΒΔ (1841) διορίζεται πρόξενος της Ελλάδας στην Ηπειρο και Αλβανία (έδρα η Πρέβεζα). Το 1842 μετατίθεται στην Κωνσταντινούπολη, από όπου ανακαλείται (αρχές του 1844). Διορίζεται πρόξενος της Ελλάδας στη Μολδοβλαχία, αλλά ανεξήγητα δε στέλνεται στην υπηρεσία του, με αποτέλεσμα να πεινάσει η οικογένειά του...
Ο Ν. Καραντηνός κλείνει τη μελέτη του τονίζοντας: «Ισως το σπουδαιότερον του Φιλικού προσόν ήτο η τιμιότης και η απέραντος φιλοπατρία. Πράγματι υπό των αισθημάτων τούτων εμφορούμενος, ευρέθη εις την ανάγκην να αντιταχθή και εις αυτόν ακόμη τον Βασιλέα. Διά τούτο και εστερήθη ενωρίς της ευνοίας αυτού».
Η «Εκθεση» του Γ. Λεβέντη
Καθώς ο χώρος είναι περιορισμένος και η «έκθεσις» που έστειλε ο Γ. Λεβέντης, στις 9 Αυγούστου του 1845, στον Οθωνα, εκτενέστατη, θα παρουσιάσουμε και από αυτήν μόνο μερικά χαρακτηριστικά σημεία της.
«Ο υποφαινόμενος εχρημάτισα μέλος της Αρχής της Εταιρείας των Φιλικών εις τους κόλπους της οποίας εκυοφορήθη η Ελληνική Επανάστασις. Κατέβαλον δε πάσαν προσπάθειαν, μετά των συναδέλφων μου, θυσιάσας το παν, και την ησυχίαν μου και την όχι ευκαταφρόνητον περιουσίαν μου, διά την προετοιμασίαν του αγώνος». Ο Γ. Λεβέντης εκθέτει στον βασιλιά τις μακρόχρονες δαπάνες του σε Ελληνες σπουδαστές, «ώστε σπουδάζοντες να ήναι υπόχρεοι να μεταδίδουν εις τους ομογενείς των τα φώτα των», με σκοπό την «Εθνοσωτήριον γενικήν μεταβολήν».
Παρακάτω ο Λεβέντης αναφέρεται στις επαφές του με τον Καραγεώργη της Σερβίας. «Σύνδεσμός» τους ήταν ο αγωνιστής Γεωργάκης Ολύμπιος. Ο Γ. Ολύμπιος, καταδιωκόμενος από την κυβέρνηση του ηγεμόνα της Βλαχίας, Καρατζά, διέφυγε στο Ιάσιο, με προορισμό τη Βεσσαραβία. Ο Λεβέντης, ο οποίος υπηρετούσε στο Ιάσιο ως προσωρινός Γενικός Πρόξενος της Ρωσίας, κατάφερε να δοθεί στον Γ. Ολύμπιο άδεια παραμονής στο Ιάσιο. Ο Ολύμπιος πληροφόρησε τον Λεβέντη ότι ο καταδιωκόμενος από τη Μολδαβία, αρχηγός των σερβικών επαναστατικών δυνάμεων, Καραγεώργης, βρισκόταν παράνομος στη Βεσσαραβία, και τον έπεισε να βοηθήσει οικονομικά για την επιστροφή του Καραγεώργη, με ψευδώνυμο, στη Μολδαβία, αλλά και να μυήσουν στους σκοπούς της Φιλικής Εταιρείας τον Καραγεώργη, «όστις εχρημάτισεν ο τρόμος και η φρίκη του Τουρκικού Βασιλείου».
Οπως γράφει ο Λεβέντης, «περί τας αρχάς της ανοίξεως του 1817 ωδηγήθη μυστικά εις Ιάσιον ο Καρά-Γεώργης, διέμεινε εις μίαν οικίαν της εξοχής του άλλοτε ηγεμονεύσαντος Υψηλάντη, τρία κατά συνέχειαν ημερονύκτια». Τότε οι Λεβέντης και Καραγεώργης συζήτησαν τον κοινό σκοπό. Ενας Πελοποννήσιος, ονόματι Μιχαλάκης και ο Γ. Ολύμπιος ανέλαβαν, δήθεν πηγαίνοντας για λουτρά στη Μεχαδία, να πάρουν μαζί τους στη Σερβία, ως «υπηρέτες» τους, και με πλαστά διαβατήρια, τον Καραγεώργη και τον γραμματέα του, Ναούμ. Ο «πελώριος» Καραγεώργης, για να μην αναγνωριστεί από τις αυστριακές αρχές, παριστάνοντας τον άρρωστο και σκεπασμένος στην άμαξα, χωρίς να γίνει αντιληπτός από τις αρχές, έφθασε στη Σερβία «διά να λάβη την εξουσίαν εις χείρας του» και να τηρήσει τη ρητή υπόσχεσή του στους Λεβέντη και Ολύμπιο «να εκραγή η επανάστασις από Σερβίαν και Πελοπόννησον».
Ο Καραγεώργης μόλις έφθασε στη Σερβία κατέλυσε στο σπίτι του φίλου Κνίατζου Βοΐτζα, ενώ ο Ολύμπιος έφυγε δήθεν για «λουτρά». Δυστυχώς, ο Καραγεώργης και ο γραμματέας του, με παγίδα του δόλιου αντιζήλου του πρίγκιπα Μηλώση, ο οποίος εξαγόρασε τον Βοΐτζα, δολοφονήθηκαν στον ύπνο τους.
Ο Λεβέντης διηγείται στον βασιλιά και το πώς, στο Βουκουρέστι, έσωσε από την καταδίκη τον Γ. Ολύμπιο, ενώ βοήθησε και άλλους αγωνιστές, τους οποίους ονομάζει. Οπως ονομάζει και τους Φιλικούς στους οποίους έδινε χρήματα για τους σκοπούς της Εταιρείας. Αναφέρει επίσης ότι έδωσε 200.000 γρόσια στον Αλέξανδρο Υψηλάντη για την προετοιμασία των οπλαρχηγών και την Εταιρεία. Καθώς οι ανάγκες του αγώνα αύξαναν και ο Λεβέντης ξόδευε γι' αυτόν την περιουσία του, στο τέλος του 1820 ζήτησε από τον Αλέξανδρο Υψηλάντη να του επιστρέψει μερικά χρήματα. Ο Υψηλάντης, αντί χρημάτων του έστειλε 100 τυπωμένα βεβαιωτικά Γραμμάτια, των 100 ολλανδικών φλωρίων το καθένα, υπογραμμένα από τον ίδιο. Ο φάκελος με τα Γραμμάτια, συνοδευόταν με επιστολή του Εμμανουήλ Ξάνθου (18/1/1821), ως εκπροσώπου του Υψηλάντη. Στην επιστολή, την οποία ο Λεβέντης παραθέτει στην «έκθεσή» του στο βασιλιά, ο Ξάνθος γράφει ότι ο Υψηλάντης δεν έχει χρήματα (ούτε στον Ξάνθο είχε να δώσει), αλλά στέλνει τα Γραμμάτια «ελπίζων μίαν ημέραν να αποζημιωθώμεν».
Οχι μόνο πριν, αλλά και μετά το ξέσπασμα της Επανάστασης, ο Λεβέντης, ο οποίος υπηρετούσε στη Βλαχία, συνέχιζε να εφοδιάζει «αδρώς με χρήματα οπλαρχηγών, καθώς τον Ολύμπιον, Φαρμάκην, Σάββαν Πρόδανον, Μακεδόνσκι και άλλους λαμβάνοντες υπέρ πατρίδας όπλα, προμηθείας πολεμοφοδίων και άλλων πολλών αναγκών». Μετά τη διάλυση των ελληνικών στρατευμάτων στη Μολδοβλαχία, εφοδίαζε με χρήματα και ρούχα και τους Ιερολοχίτες. Μετέτρεψε, μάλιστα, το σπίτι του σε Νοσοκομείο «διά τους πληγωμένους ιερολοχίτες, θεραπεύσας όλους αυτών». Αναφέρει και σχετικούς μάρτυρες.
Ο Λεβέντης, στο τέλος της «έκθεσής», επισημαίνει ότι ξόδεψε όλη την περιουσία του για την οργάνωση και τον εξοπλισμό του αγώνα, «δαπανήσας χωρίς πρόθεσιν να ζητήση τα δαπανόμενα, δεν εφρόντισε να λαμβάνει αποδείξεις ως άλλοι έπραττον διά τας μικράς θυσίας των, ούτε να βαστά λεπτομερείς λογαριασμούς των δαπανομένων». Επικαλείται, δε ως μάρτυρες τους Εμ. Ξάνθο, Κ, Αναγνωστόπουλο, Κ. Γ. Σταύρο και τα Γραμμάτια του Υψηλάντη.
Κι ενώ ο Λεβέντης ξόδεψε όλη την περιουσία του, διακινδυνεύοντας και τη ζωή του για την Επανάσταση, όχι μόνο δεν ανταμείφθηκε, αλλά και όπως τόνιζε στο τέλος της «έκθεσής» του δοκίμασε «τας πικρίας απαραδειγματίστου και ανεξηγήτου καταδρομής, οικογενειάρχης πολυπροσώπου οικογενείας, μετακληθείς άνευ λόγου τινός κατά τας αρχάς του 1844 από την εν Κωνσταντινουπόλει θέσιν» του. Από τότε και μέχρι το θάνατό του, ο Λεβέντης έζησε πάμφτωχος και περιφρονημένος από το νεοελληνικό κράτος, για το οποίο τόσα πρόσφερε.
Ο Γ. Λεβέντης (1790;-1847) ήταν φιλικός και πολιτικός. Καταγόταν από το Κορακοβούνι Κυνουρίας. Ηταν εγγονός του Γεωργίου Λεβέντη, διακεκριμένου συναγωνιστή του Κωνσταντίνου Κολοκοτρώνη, στην επανάσταση του 1769. Πριν την Επανάσταση του '21 έφυγε για τις παραδουνάβιες ηγεμονίες. Διέπρεψε στο Ιάσιο και το Βουκουρέστι, όπου εχρημάτισε και διερμηνέας του Ρωσικού Προξενείου. Το 1817 μυήθηκε στη Φιλική Εταιρεία και συνετέλεσε πολύ στην προετοιμασία του Αγώνα. Με δαπάνες του συντηρούσε πολλούς Ελληνες σπουδαστές στο Βουκουρέστι, στο Παρίσι και στην Ιταλία. Με σκοπό να συμβάλει για κοινή με τους Σέρβους εξέγερση κατά της τουρκικής τυραννίας, ανέπτυξε σχέσεις με τον στρατηγό των Σέρβων, Καραγεώργη. Είχε μαζί του, κατά το 1818, μυστικές συναντήσεις και τον στήριξε οικονομικά.
Χάρη στο κύρος του, ο Γ. Λεβέντης μπόρεσε να σώσει Φιλικούς από τις διωκτικές αρχές και αποσόβησε έριδες μεταξύ μελών της Φιλικής Εταιρείας. Με αποφάσεις των Φιλικών, ο Λεβέντης προοριζόταν ως μέλος του Συμβουλίου που θα περιστοίχιζε τον αρχηγό της Επανάστασης. Στη διάρκεια της Επανάστασης εκπροσωπούσε τη Ρωσία στις ηγεμονίες, αλλά μετά τη νίκη της παραιτήθηκε από τη ρώσικη υπηρεσία και ανέλαβε διοικητικές θέσεις στην Ελλάδα. Δέχθηκε να γίνει βουλευτής της Κυνουρίας, αλλά όχι και υπουργός, πριν την ψήφιση Συντάγματος. Για μικρό διάστημα διηύθυνε το Γενικό Προξενείο Κωνσταντινουπόλεως. Επειτα διορίστηκε πρόξενος στη Βλαχία, αλλά δεν ανέλαβε καθήκοντα.
Τελειώνοντας ο Ν. Βέης το λήμμα για τον Γ. Λεβέντη τονίζει: «Τον μέγα πλούτον του διέθεσεν υπέρ των εθνικών σκοπών, απέθανε δε πενέστατος εν Αθήναις».