Οι σύγχρονες αναδιαρθρώσεις σε οικονομικό και κοινωνικό επίπεδο, η παγκοσμιοποίηση των αγορών κεφαλαίου, εργασίας, προϊόντων και υπηρεσιών σε συνδυασμό με την εφαρμογή νεοφιλελεύθερων πολιτικών σε τοπικό, εθνικό ή υπερ-εθνικό επίπεδο δε θα μπορούσαν να αφήσουν ανεπηρέαστη την ελληνική κοινωνία. Μια από τις θεμελιώδεις διαστάσεις των αλλαγών αυτών είναι η ιδιωτικοποίηση πολλών δημόσιων, κοινωφελών επιχειρήσεων και υπηρεσιών σε τομείς όπως η Υγεία, η Πρόνοια ή οι μεταφορές. Τα τελευταία χρόνια στο επίκεντρο των προωθούμενων πολιτικών βρέθηκε και η ιδιωτικοποίηση των υπηρεσιών ύδρευσης και αποχέτευσης, τάση που στην Ελλάδα βρήκε πεδίο εφαρμογής στα δύο μητροπολιτικά πολεοδομικά συγκροτήματα της χώρας.
Οι πολιτικές που φέρνουν στο προσκήνιο το αστικό νερό ως δυνητικό πεδίο κερδοφορίας για το κεφάλαιο προωθούνται από διεθνείς πρωταγωνιστές που χαράζουν στρατηγικές στον τομέα του νερού (οργανισμούς, περιφερειακές ή διακρατικές ενώσεις και πολυεθνικές επιχειρήσεις). Είναι ενδεικτικό πως με βάση πρόσφατες εκτιμήσεις του περιοδικού «Fortune», η «βιομηχανία νερού» αναμένεται να είναι ανάμεσα στις τρεις πιο κερδοφόρες της νέας εποχής, μαζί με τη φαρμακευτική και τη μικροηλεκτρονική. Η κυρίαρχη αντίληψη που συνοδεύει αυτές τις πολιτικές υποστηρίζει πως τόσο η υστέρηση των υπανάπτυκτων ή αναπτυσσόμενων χωρών σε θέματα επαρκούς κάλυψης των βασικών αναγκών ύδρευσης όσο και τα φαινόμενα κρίσης στις δημόσιες παροχές ύδρευσης των αναπτυγμένων χωρών μπορούν να λυθούν με την αξιοποίηση των ευέλικτων εργαλείων που περιλαμβάνουν οι στρατηγικές ιδιωτικοποίησης. Στην ίδια λογική κινούνται και διεθνείς πρωτοβουλίες της Ευρωπαϊκής Ενωσης. Ενδεικτικά αναφέρονται οι πιέσεις που άσκησε ώστε να συμπεριληφθεί ο τομέας του νερού υπό τους κανονισμούς του Παγκόσμιου Οργανισμού Εμπορίου αλλά και οι δύο πρωτοβουλίες που χρηματοδοτεί η Ευρωπαϊκή Επιτροπή (EU Water Initiative, EU-ACP Water Facility) και στοχεύουν στην προώθηση της συμμετοχής του ιδιωτικού τομέα σε νέα κράτη - μέλη και άλλες αναπτυσσόμενες χώρες.
Motion Team |
Σε όσα ακολουθούν, θα παρουσιαστούν κάποια πρώτα αποτελέσματα σχετικά με τη μετάβαση σε ένα νέο μοντέλο ιδιωτικοοικονομικής διαχείρισης, όπως αυτό καταγράφεται μέσα από το παράδειγμα της Θεσσαλονίκης. Η εταιρεία ύδρευσης της πόλης συγκεντρώνει ιδιαίτερο ενδιαφέρον μιας και επίκειται νέα πώληση μετοχών της σε ιδιωτικά κεφάλαια και ταυτόχρονη παραχώρηση του μάνατζμεντ σε ιδιώτη επενδυτή.
ΚΡΙΣΙΜΑ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΚΑ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΗΣ ΕΥΑΘ ΑΕ
Στην Ελλάδα την ευθύνη της παραγωγής-διανομής-διαχείρισης του αστικού νερού και της αποχέτευσης έχουν οι Δημοτικές Επιχειρήσεις Υδρευσης - Αποχέτευσης (ΔΕΥΑ) που αποτελούν Νομικά Πρόσωπα Ιδιωτικού Δικαίου. Οι πρώτες προσπάθειες «μερικής ιδιωτικοποίησης» μέσα από την εφαρμογή του θεσμού των Συμπράξεων Δημόσιου - Ιδιωτικού Τομέα (ΣΔΙΤ) εμφανίζονται στις επιχειρήσεις που εξυπηρετούν τα Πολεοδομικά Συγκροτήματα και τμήματα των ευρύτερων περιοχών Αθήνας - Πειραιά και Θεσσαλονίκης. Πρόκειται για τις αντίστοιχες Ανώνυμες Εταιρείες «Εταιρεία Υδρευσης και Αποχέτευσης Πρωτεύουσας» (ΕΥΔΑΠ ΑΕ) και «Εταιρεία Υδρευσης και Αποχέτευσης Θεσσαλονίκης» (ΕΥΑΘ ΑΕ). Οι δύο εταιρείες έχουν εισαχθεί στην κύρια αγορά του Χρηματιστηρίου Αξιών Αθηνών. Η ΕΥΔΑΠ ΑΕ, η μεγαλύτερη εταιρεία στην Ελλάδα στην αγορά του νερού, προέρχεται από μια ιδιωτική αμερικανική εταιρεία (ULEN), η οποία ως το 1974 συμμετείχε στη διαχείριση της ύδρευσης της πόλης.
Η σύγχρονη ιδιωτικοποίηση και των δύο εταιρειών ξεκινάει με σχεδόν ταυτόχρονες νομοθετικές πρωτοβουλίες της κυβέρνησης ΠΑΣΟΚ (Ν. 2744/1999 & Ν. 2651/1998 για Αθήνα και Θεσσαλονίκη αντίστοιχα) στα τέλη της περασμένης δεκαετίας. Το μοντέλο - σχήμα που προτάχθηκε είναι αυτό της σύμβασης παραχώρησης με ταυτόχρονη δημιουργία κοινοπρακτικών εταιρειών τύπου «jointventure» με συμμετοχή του δημοσίου. Ετσι, και στις δύο περιπτώσεις τα κυριότερα πάγια απορροφήθηκαν από τις αντίστοιχες νεοϊδρυθείσες εταιρείες παγίων, παραμένοντας στην ιδιοκτησία του δημοσίου, το οποίο υποχρεούται να προμηθεύει τις ιδιωτικές πλέον εταιρείες με ακατέργαστο νερό. Στη μετοχική βάση της ΕΥΔΑΠ ΑΕ, εκτός του Ελληνικού Δημοσίου (61,3%) και της Αγροτικής Τράπεζας Ελλάδος (10%), κανένας μέτοχος δεν κατέχει πάνω από το 5% του μετοχικού κεφαλαίου. Στην περίπτωση της ΕΥΑΘ, με την πρόσφατα εξαγγελθείσα πώληση από το μερίδιο του δημοσίου (74% στις αρχές του 2009) αναμένεται σύντομα (και κατά πάσα πιθανότητα) η πολυεθνική «Suez», γαλλικών συμφερόντων, να διευρύνει το 5% που ήδη κατέχει. Παράλληλα, δύο μεγάλες εργοστασιακές μονάδες της ΕΥΑΘ έχουν παραχωρηθεί για πενταετή εκμετάλλευση σε κοινοπραξία της εν λόγω πολυεθνικής με τεχνική εταιρεία.
Κατά το 2007 η επιχείρηση παρουσιάζει τα εξής στοιχεία (σε παρένθεση ορισμένες μεταβολές ως προς το 2003):
112 γεωτρήσεις
Μέση ημερήσια παροχή νερού 250.000 m3
Μέση ημερήσια επεξεργασία λυμάτων 170.000 m3
Μήκος αγωγών Δικτύου Υδρευσης 1.800 χλμ. χωρίς τους αγωγούς του Αλιάκμονα (2004: 1.500 χλμ. +20%) .
Μήκος αγωγών Δικτύου Αποχέτευσης 1.600 χλμ. (2004: 1.500 χλμ. +6,7%)
Αποθήκευση σε 12 δεξαμενές
470.000 πελάτες ύδρευσης (+ 6,81%) - εξυπηρέτηση 1.050.000 περίπου ατόμων.
Σημαντικότερη προσθήκη στα βασικά «πάγια» ύδρευσης της Θεσσαλονίκης την περίοδο διαχείρισης του δικτύου από την ΕΥΑΘ ΑΕ αποτελούν i) το νέο αντλιοστάσιο-δεξαμενή στην περιοχή της Καλλιράχης και ii) η διώρυγα που μεταφέρει το νερό από τον Αλιάκμονα με παροχές μεγαλύτερες των 150.000 κυβικών μέτρων.
Σύμφωνα με την πρόοδο των διαδικασιών οριστικής υδροδότησης νέων περιοχών, στις 31-12-2008 ο συνολικός αριθμός των πελατών της Εταιρείας θα έφθανε οριακά ή θα ξεπερνούσε τις 500.000 (+36,36%). Στο τέλος του 2009 και με την προσθήκη επιπλέον δήμων - περιοχών το σύνολο των πελατών αναμένεται να είναι πάνω από 525.000 (+42%). Συνολικά προκύπτει μια αύξηση της τάξης των 10.000 πελατών ετησίως για την περίοδο 2003-2009, με κύρια πηγή τους οικιακούς χρήστες. Οπως φαίνεται στον Πίνακα 1 οι βασικές διαφοροποιήσεις στην ποσοστιαία συμμετοχή κάθε κατηγορίας κατανάλωσης στη συνολική ποσότητα νερού είναι οι εξής: Μείωση των «ιδιωτικών χρήσεων»1, με ταυτόχρονη διεύρυνση του ποσοστού των υδροδοτούμενων υπηρεσιών ΟΤΑ2και διατήρηση των μεριδίων της οικιακής και δημόσιας κατανάλωσης.
Ετη
2007
2003
2007
2003
Κατηγορία κατανάλωσης
Ποσοστό κατανάλωσης %
Ποσοστό εσόδων %
Οικιακή
66,7
65,2
68,6
67,0
Δημόσιο
3,9
4,2
4,1
4,2
ΟΤΑ
12,4
2,4
6,8
2,4
Βιομηχανίες
6,3
7,0
7,9
11,2
ΕΛ.ΠΕ
5,7
14,0
6,1
11,1
Επαγγελματική
6,4
7,2
4,9
4,1
Σύνολο
100
100
100
100
Οικονομικά στοιχεία και τιμολογιακή πολιτική
Οσον αφορά στην τιμολογιακή πολιτική της εταιρείας, εντοπίζεται μια ισχυρή τάση εμπορευματοποίησης (commodification) ξεκινώντας από το 2003, στοιχείο μιας συνολικής στροφής προς πολιτικές «διαχείρισης της ζήτησης». Στον Πίνακα 2 αποτυπώνεται η εξέλιξη των χρεώσεων στα επιμέρους κλιμάκια κατανάλωσης των οικιακών χρηστών με παράλληλους στόχους τη μείωση της αλόγιστης κατανάλωσης και παράλληλα την «εμπέδωση» στη συνείδηση του μέσου χρήστη της έννοιας της εμπορικής αξίας του νερού.
Πίνακας 2. Εξέλιξη τιμών κατηγορίας οικιακών χρηστών ΕΥΑΘ ΑΕ, 2003-2011 (σε ευρώ/m³)
Κλιμάκια κατανάλωσης
2003
2007
2011
% μεταβολή 2003-2011
0-10m³
0,26
0,39
0,47
+81%
11-30m³
0,40
0,53
0,65
+63%
31-60m
0,48
0,62
0,74
+54%
61-120m³
0,92
1,06
1,18
+28%
121-180m³
1,94
2,30
2,42
+25%
>=180m³
3,70
4,03
4,03
+9%
Χρέωση αποχέτευσης (% τιμ. νερού)
55%
64%
80%
+45%
Με την εφαρμογή της νέας πολιτικής, υπήρξαν άμεσα θετικά αποτελέσματα ως προς την αύξηση των εσόδων της εταιρείας. Μόνο για την περίοδο 2006-2007, καταγράφεται αύξηση κερδών κατά 6,24% (2,41 εκατ. ευρώ). Η αύξηση αυτή φαίνεται να προέρχεται κυρίως από την αύξηση των οικιακών τιμολογίων και την αναπροσαρμογή των τιμών πώλησης στο Δημόσιο. Αυτό είναι εμφανές και από το ότι την ίδια περίοδο οι τιμολογηθείσες ποσότητες νερού ανήλθαν σε 65,.6 εκατ. m3, αυξημένες κατά λιγότερο από μισή εκατοστιαία μονάδα σε σχέση με την προηγούμενη χρονιά. Συνολικά, τα έσοδα ύδρευσης αυξάνονται κατά 30,8%, τα αποχέτευσης κατά 53,1% και τα συνολικά έσοδα βελτιώνονται κατά 36,9% (2003-2007). Μια σχετικά πλήρης παράθεση των βασικών οικονομικών και παραγωγικών δεικτών της εταιρείας προσφέρεται στον Πίνακα 3 και τα συμπεράσματα προκύπτουν αβίαστα ακόμη και για κάθε κακόπιστο αναγνώστη.
Πίνακας 3. Βασικοί οικονομικοί-παραγωγικοί δείκτες της ΕΥΑΘ ΑΕ, 2007
Δείκτης
Μέγεθος/ μεταβολή
Τζίρος (εκατ. Ευρώ)
70,1
Μεταβολή τζίρου*
+26,9%
Κέρδη προ φόρων (εκατ. Ευρώ)
17,4
Μεταβολή κερδών
+103,9%
Απασχολούμενοι
509
Μεταβολή απασχολουμένων
-12,8%
Μεταβολή καθαρών κερδών ανά απασχολούμενο
+37,6% (% κερδών προ φόρων)
Μεταβολή πωλήσεων ύδρευσης (κ. μ.)
+2,1%
Μεταβολή εσόδων ύδρευσης (Ευρώ)
+14,5%
Μεγάλες υποδομές ΕΥΑΘ: Κατασκευή υδραγωγείων Καλοχωρίου, Γαλλικού, Αξιού, Αραβησσού (1954-1978), Γεωτρήσεις Αξιού, Χαλκηδόνας (1987) Υδραγωγείο & Φράγμα Αλιάκμονα (2006)
* Ολες οι ποσοστιαίες μεταβολές αναφέρονται στην περίοδο 2004-2007
Συνολικά, η εταιρεία φιλοδοξεί να αξιοποιήσει τις θετικές οικονομικές επιδόσεις της σε σειρά νέων δραστηριοτήτων, όπως η ανάπτυξη υδροηλεκτρικών έργων, η συνεργασία με εταιρείες ύδρευσης εκτός Ελλάδας και ειδικά στην περιοχή των Βαλκανίων, η συμμετοχή σε ποικίλα εταιρικά σχήματα και επενδύσεις στο χώρο της ενέργειας, οι δραστηριότητες εμφιάλωσης νερού από ιδιόκτητες γεωτρήσεις και η δραστηριοποίηση στον χώρο των τηλεπικοινωνιών.
ΑΝΤΙ ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΩΝ
ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΠΗΓΕΣ
Bakker, J. K. 2003. An Uncooperative Commodity: Privatizing Water in England and Wales, Oxford University Press, 2003.
EUWI, 2004. EU Water Initiative: Water for life, Luxembourg: Office for Official Publications of the European Communities, available at www.euwi.net (1/2009).
ΕΥΑΘ, 2008. Ετήσιο δελτίο εταιρικής χρήσης 2007, Θεσσαλονίκη, διαθέσιμο στο www.eyath.gr(3/2009).
OECD, 2003. Policy Brief: Public-Private Partnerships in the Urban Water Sector, available at www.oecd.org/publications/Pol_brief ecd.org/publications/Pol_brief(1/2009).
Swyngedouw, E. 2005. Dispossessing H2O: the contested terrain of water privatization, Capitalism Nature Socialism,16.1, pp.81-98.
World Bank, 2006. Approaches to Private Participation in Water Services: a toolkit, Public-Private Infrastructure Advisory Facility & the World Bank, Washington.
1 Ως τέτοιες νοούνται η βιομηχανική και επαγγελματική χρήση και η κατανάλωση νερού από τα Ελληνικά Πετρέλαια (ΕΛΠΕ).
2 Η ΕΥΑΘ παρέχει νερό σε συγκεκριμένους δήμους του Νομού Θεσσαλονίκης, χωρίς αυτοί να αποτελούν βασικό μέρος της περιοχής δραστηριότητάς της. Οι δήμοι με τη σειρά τους τιμολογούν τη διάθεση του νερού αυτού στους κατοίκους τους.