Συζήτηση με τον σκηνοθέτη της παράστασης «Η Αγία Ιωάννα των σφαγείων» του Μπ. Μπρεχτ, Νίκο Μαστοράκη
Ο Ν. Μαστοράκης δέχεται τα συγχαρητήρια για την παράσταση από την ΓΓ της ΚΕ του ΚΚΕ, Αλέκα Παπαρήγα και αντιπροσωπεία του Κόμματος |
Ο σκηνοθέτης Νίκος Μαστοράκης λέει: «Ηθελα διακαώς να πω κάτι για την εποχή που ζούμε και για το θέμα της κρίσης που δεν είναι μόνο ευρωπαϊκό, αλλά παγκόσμιο. Απλά η Ευρώπη είναι η αιχμή του δόρατος. Εδώ ο Μπρεχτ με τη φόρμα του επικού θεάτρου εξηγεί στο σύγχρονο άνθρωπο το μηχανισμό της καπιταλιστικής οικονομίας και την απόλυτη εξάρτηση όλων μας απ' αυτόν, καθώς και την αδυναμία μας να ξεφύγουμε από το αδιέξοδο ενός συστήματος ολέθριου τόσο για τον άνθρωπο όσο και για τη φύση».
Με τους δύο ηθοποιούς της παράστασης |
-- «Απολύτως. Και χοντρά αγκάθια, μάλιστα. Στο έργο αυτό ο Μπρεχτ τα λέει έξω από τα δόντια, χωρίς καμιά περιστροφή. Στην "Αγία Ιωάννα" δεν έχει το πρόσχημα ενός μύθου, ενός μύθου που μπορεί να είναι ο "Κύκλος με την κιμωλία" ή "Η Μάνα Κουράγιο", και τα λέει έξω από τα δόντια. Αυτό αποτελεί ένα μεγάλο αγκάθι για να το καταπιεί κανείς εύκολα».
-- Το σκεφτήκατε αυτό όταν αποφασίσατε να το ανεβάσετε;
-- «Και το σκέφτηκα και το βλέπω και στην πράξη. Βλέπω πώς το αντιμετωπίζουν. Η παράσταση αντιμετωπίζεται από μεγάλο μέρος του κοινού με μια μικροαστική αντίληψη. Δηλαδή λένε. "Ε, όχι πια". Ενώ τους συγκινεί και φωνάζουν μπράβο, ένα μεγάλο μέρος λέει "ε, όχι πια να μας πει και τι να κάνουμε"... "ε, όχι, βία στη βία". Μην ξεχνάμε ότι είναι ένα αστικό κεντρικό θέατρο, ένα μεγάλο μέρος του κοινού είναι δεξιοί. Δεν είναι εύκολο να το καταπιεί αυτό αμάσητο. Το ήξερα ότι έπαιρνα ένα ρίσκο ανεβάζοντας αυτό το έργο, στο συγκεκριμένο θέατρο».
-- «Ναι. Βέβαια, πρέπει να ομολογήσω ότι είναι ένα έργο που με έφτασε στα όριά μου. Αφενός είναι ένα τρομακτικά δύσκολο έργο - ίσως το δυσκολότερο έργο του Μπρεχτ. Γιατί ο Μπρεχτ δεν έγραφε ένα έργο απλά, αλλά έγραφε για να το ανεβάσει. Αυτό δεν πρόλαβε να το ανεβάσει. Αυτό σημαίνει ότι δεν έκανε το τελικό ξεσκαρτάρισμα. Εχει πολλές αντιφάσεις, πολλά αφηγηματικά λάθη, πολλά περιττά, υπάρχουν σκηνές που είναι ανένταχτες και δεν μπορείς να τις βάλεις πουθενά. Πέρα από αυτά, είναι ένα έργο που όσο το δούλευα και προσπαθούσα να το εξηγήσω στους ηθοποιούς, γιατί δεν είναι εύκολο να εξηγήσεις, έπρεπε να καταλάβω όλη την χρηματικοοικονομική διάρθρωση του έργου. Εγώ το καταλάβαινα αλλά επειδή δεν είμαι ειδικός, προσπαθώντας να εξηγήσω στους ηθοποιούς άρχισαν να μου λένε "και γιατί συμβαίνει αυτό και γιατί το άλλο". Και λέω παιδιά θα φέρουμε έναν οικονομολόγο που μας εξήγησε τι ακριβώς συμβαίνει. Μετά οι ίδιοι οι ηθοποιοί άρχισαν να μην πιστεύουν στο ιδεολογικό υπόβαθρο κι άρχισαν να λένε "μήπως είναι ακραίο, μήπως να απαλύνουμε", κ.λπ. Στην αρχή κι εγώ είπα "μήπως", αλλά στο τέλος αποφάσισα ότι "όχι". Θα μείνω πιστός σ' αυτό που ο Μπρεχτ λέει. Και στο κάτω κάτω αυτή τη στιγμή πρέπει κανείς να λέει τα πράγματα με το όνομά τους. Δηλαδή, από τη στιγμή που διαχειριζόμαστε αυτήν την κρίση, μ' αυτόν τον τρόπο κι αυτές τις διαδικασίες, το αποτέλεσμα θα είναι εις βάρος μας. Τίποτε καλό δεν πρόκειται να προκύψει από αυτό που ζούμε».
-- «Ναι, έτσι είναι. Αλλά, μιας και κοντεύω τα 60 δεν διαπραγματεύομαι το θέμα της αλήθειας. Δηλαδή της προσωπικής μου αλήθειας. Αυτό που θέλω να πω το λέω κι ας γίνω και δυσάρεστος κι ας γίνει κι ό,τι θέλει. Δεν μ' ενδιαφέρει. Εχω αποφασίσει πλέον ότι τα πράγματα πρέπει να λέγονται. Δεν μπορώ πια να βλέπω κάποια πράγματα και να κάνω τα στραβά μάτια. Οπως, για παράδειγμα, μίλησα και είπα ότι σκανδαλωδώς σε μια εποχή που ο κόσμος πεινάει, το Εθνικό Θέατρο κάνει μια παράσταση ενός σταρ σκηνοθέτη - χωρίς ουσία - ξοδεύοντας στην καλύτερη περίπτωση 600.000 ευρώ. Και από την άλλη, εδώ και δύο χρόνια, με όσα συμβαίνουν στη χώρα μας, δεν μπορεί, το μότο του Εθνικού Θεάτρου να είναι "Τι είναι η πατρίδα μας", τη στιγμή που στη Γερμανία, ένα αντίστοιχο θέατρο στο Βερολίνο έχει τον τίτλο "Δύναμη, βία, δημοκρατία"».
-- Είχατε αντιδράσεις; Πιστεύετε στον αποκλεισμό σας μετά από αυτό;
-- «Βέβαια. Προφανώς θα με αποκλείσουν. Οσο είναι ο Χουβαρδάς... Δεν του άρεσε καθόλου».
-- Είναι η πρώτη φορά που ασχολείστε με τον Μπρεχτ;
-- «Παρόλο που είμαι γερμανοτραφής, παρόλο που λατρεύω τον Μπρεχτ, ναι, είναι η πρώτη φορά. Κάποια στιγμή ήθελα να κάνω τη "Μάνα Κουράγιο", αλλά δεν μπόρεσα. Βλέπετε δεν έχω τις ευκαιρίες, δεν έχω δική μου στέγη. Δουλεύω όπου με φωνάξουν. Είμαι αναγκασμένος να κάνω κάποια πράγματα που θέλουν. Προσπαθώ βέβαια να κάνω αυτό που θέλω κι εγώ. Αν συμπίπτουν τα θέλω μας το κάνω».
-- Πιστεύετε σ' αυτό που έλεγε ο Μπρεχτ για το σκοπό του θεάτρου, ότι δεν πρέπει να είναι άλλος από το να ξυπνήσει στον θεατή την επιθυμία να καταλάβει την κοινωνία στην οποία ζει και ταυτόχρονα να μεθοδέψει το μεράκι να πάρει μέρος στην αλλαγή της;
-- «Αυτός είναι ο στόχος μου. Δεν έχω ανεβάσει ποτέ έργο που να μην θέλω να πω κάτι. Πρόπερσι είχα κάνει την "Τριλογία του παραθερισμού", που ήταν ένα έργο εντελώς πολιτικό».
-- Γενικά όμως, βλέπετε να υπάρχει αυτό το μεράκι στο χώρο του θεάτρου;
-- «Δεν υπάρχει. Αυτό που υπάρχει στο θέατρο είναι μια τρομακτική σύγχυση. Βλέπουμε το λεγόμενο εμπορικό θέατρο να επαναφέρει έργα ανώδυνες κωμωδιούλες, τύπου "Τρελή σαραντάρα" κι αφετέρου το λεγόμενο ποιοτικό έφτασε να κρατάει έναν νακρισσιστικό καθρέφτη απέναντί του και να λέει "αχ, κοίτα τι ωραίο το έκανα αυτό". Εμένα δεν μ' ενδιαφέρει να ανεβάσω "Αμλετ" αυτή τη στιγμή που ο κόσμος καίγεται γύρω μου, κι ας λατρεύω τον Σαίξπηρ».
--Πιστεύετε ότι όσοι αποκλείουν κατηγορηματικά την πολιτική από την Τέχνη, υπηρετούν μια πολιτική σκοπιμότητα, προκειμένου να μη θίγονται τα κακώς κείμενα;
-- «Ακριβώς. Βλέπουμε ότι στο χάλι που έχουμε φτάσει πολλοί καλλιτέχνες έχουν συνοδοιπορήσει κατά καιρούς. Οχι μόνο δεν μίλησαν αλλά συμπαρατάχθηκαν με ανθρώπους που δημιούργησαν αυτό το αίσχος. Η Τέχνη οφείλει να είναι πολιτική. 'Η είναι πολιτική η Τέχνη ή δεν είναι Τέχνη. Και δεν εννοώ στενά πολιτική. Η Τέχνη είναι μια πολιτική πράξη.
--Τι σας ενοχλεί περισσότερο και για το οποίο θέλετε να παλέψετε από το δικό σας μετερίζι;
-- «Πρώτα απ' όλα η σύγχυση. Αυτή τη στιγμή που μιλάμε έχει φτάσει στο ζενίθ. Ο καθένας, μέσα από το διαδίκτυο, έχει ένα λόγο για να πει τη μικρογνωμούλα του για τα πάντα κι αυτό δημιουργεί μια βαβούρα και όχι διάλογο. Και το άλλο είναι η αδράνεια. Διότι αυτή τη στιγμή γιατί δεν έγινε τίποτε; Από αδράνεια και καλοβόλεμα, δηλαδή. Για να μη χάσουμε τα τρία ή τα πέντε που έχουμε στην τσέπη μας, δεν χτυπάμε τη γροθιά στο τραπέζι. Γιατί ο καθένας έχει επιστρέψει σε έναν ηλίθιο ατομικισμό, να περιφρουρήσει το μικροεγώ του και δεν υπάρχει καμία αλληλεγγύη».
--Και η φιλανθρωπία που ασπάζονται και προβάλλουν με όλα τα μέσα;
-- «Η φιλανθρωπία δεν είναι αλληλεγγύη. Η φιλανθρωπία εξ ορισμού έχει κάτι φασιστικό. "Είμαι ανώτερος. Εχω ξεχωρίσει από εσάς, αφού σας έχω ποδοπατήσει και μετά σας δίνω πέντε ευρώ να τα μοιραστείτε γιατί εσείς είστε κατώτεροι". Είναι σα να πηγαίνουμε στην Αφρική που δεν έχει νερό και να τους πηγαίνουμε 5 μπουκάλια νερό».
-- Και ο Μπρεχτ στην «Ιωάννα των Σφαγείων» κριτικάρει σκληρά τη φιλανθρωπία.
-- «Βέβαια. Η Ιωάννα Νταρκ είναι μια γυναίκα που γίνεται από προσωπική φιλοδοξία το φερέφωνο της κοινωνικοθρησκευτικής οργάνωσης "Μαύρα Καπέλα" και μεσολαβεί μεταξύ των φτωχών και των μεγαλοβιομηχάνων. Στο τέλος συνθλίβεται, πεθαίνει και ανακηρύσσεται αγία. Είναι ένα αντιηρωικό τέλος, όμως υπάρχει κι ένα χορικό που λέει: "Αυτός είναι ο κόσμος μας κι έτσι θα συνεχίσουμε". Το μήνυμα που μας στέλνει ο Μπρεχτ είναι το εξής: οι πλούσιοι πάντα θα γίνονται πλουσιότεροι και αυτοί θα έχουν τις τράπεζες, την υγεία, όλα. Τι μπορούμε να κάνουμε; "Απέναντι στη βία μόνο βία και απέναντι στον άνθρωπο μόνο άνθρωπος", λέει ο συγγραφέας. Το πιστεύω και το συνυπογράφω απόλυτα. Δεν είμαι χριστιανός δε θα γυρίσω και το άλλο μάγουλο. Οχι καθόλου».
--Πάντως, η παράσταση προκαλεί το ενδιαφέρον. Αυτό δείχνει τη δύναμη του καλλιτέχνη να θέσει τουλάχιστον τα ερωτήματα. Γιατί η Τέχνη έχει δύναμη. Να έχεις τη δύναμη να μιλήσεις στους ανθρώπους και να μην το κάνεις δεν είναι άδικο;
-- «Φυσικά είναι άδικο. Αλλά, δυστυχώς, δεν έχουμε μάθει να μιλάμε. Γιατί, δυστυχώς, όλη αυτή η ιστορία που είχε ως επακόλουθο τη σημερινή κατάσταση είναι μια ιστορία διαπλοκής. Ελάχιστοι ήταν οι άνθρωποι που δεν ενεπλάκησαν, είτε πράττοντας είτε σιωπώντας. Ζούμε την απόλυτη δικτατορία του καπιταλισμού και σε όλες τις φάσεις της ζωής μας. Και, δυστυχώς, βλέπουμε να έχει αποδεχτεί ο κόσμος ότι είναι τόσο ισχυρό αυτό το σύστημα που μπορεί να μας κάνει ό,τι θέλει. Αυτό που λέει ο Μπρεχτ στην "Αγία Ιωάννα". Αυτό το σύστημα υπάρχει από τότε που υπάρχει ο άνθρωπος. Πέφτει, γκρεμίζεται, ξαναχτίζεται. Αυτός είναι ο κόσμος κι έτσι θα συνεχίσουμε. Αυτό είναι το απογοητευτικό. Γιατί οι άνθρωποι δεν σκέφτονται».
--Κι αν αυτός είναι, μπορούμε να τον αλλάξουμε. Ετσι δεν είναι;
-- «Ακριβώς. Αυτό το υπέροχο τραγούδι στο τέλος που λέει δώστε στον πλούσιο τα πάντα, το κράτος, τις τράπεζες, αυτό το σύστημα δεν πρόκειται να αλλάξει. Δόξα στην τάξη (σ.σ. την εργατική)».