Ε, σ' αυτήν τη δουλιά ανέλαβαν να βάλουν πλάτη τα αστικά κόμματα και οι παραφυάδες τους. Το αν της δίνουνε ονόματα όπως «μονόδρομος», «σύγκλιση» ή «εκσυγχρονισμός» έχει σχέση περισσότερο με τα τεχνάσματα που χρησιμοποιούνται για τον εγκλωβισμό των λαϊκών συνειδήσεων παρά με την ουσία της πολιτικής που ακολουθείται και είναι ενιαία και δογματικά φιλομονοπωλιακή. Εδώ θα ασχοληθούμε με το δεύτερο «εμπόδιο» που προαναφέραμε και τις προσπάθειες για την εξάλειψή του. Θα διακινδυνεύσουμε μάλιστα μια πρόβλεψη: Δεν έχουμε δει τίποτα ακόμα!
Τα περί χαμηλής ανταγωνιστικότητας των ελληνικών προϊόντων δεν αντέχουν σε σοβαρή κριτική. Η ελληνική οικονομία βασισμένη σε σημαντικό βαθμό στη μικρή παραγωγή (κύρια στον αγροτικό τομέα αλλά και σε κλάδους της μεταποίησης) δεν ήταν δυνατόν να ανταγωνιστεί αποτελεσματικά τις ανώτερες ποιοτικά παραγωγικές δυνάμεις, που αντιπροσώπευαν τα ευρωπαϊκά μονοπώλια. Θυμίζουμε μόνο ότι ενώ στην Ελλάδα υπάρχουν περίπου 100 επιχειρήσεις ανά 1.000 κατοίκους, το αντίστοιχο νούμερο για τη Γερμανία είναι 30.
Και μπορεί η αστική τάξη να διασφάλισε τα συμφέροντά της, στερεώνοντας την εξουσία της και μεταφέροντας τα κεφάλαιά της από κλάδο σε κλάδο και από χώρα σε χώρα, οι μικρές επιχειρήσεις όμως αντιμετώπισαν σκληρότατο ανταγωνισμό από τα ευρωπαϊκά μονοπώλια. Μια εικόνα του τι συνέβη σε κλάδους που κυριαρχούσε η μικρή παραγωγή αποτελεί το σχετικό διάγραμμα.
Θα μπορούσε κάποιος με αφέλεια να ισχυριστεί ότι η πλημμυρίδα των εισαγόμενων εμπορευμάτων θα ευνοούσε τουλάχιστον τους μικρέμπορους, αφού διευρύνεται το αντικείμενο των εργασιών τους. Ομως μαζί με τα εισαγόμενα εμπορεύματα μπήκε στη χώρα και το μονοπωλιακό κεφάλαιο στο εμπόριο. MAKRO, CAREFOUR, PRAKTIKER, ΙΚΕΑ, είναι μερικά μόνο από τα ξένα πολυκαταστήματα, άγνωστα στην Ελλάδα μέχρι πριν από λίγα χρόνια, που αναπτύχθηκαν ταχύτατα την τελευταία δεκαετία και σάρωσαν το χώρο του εμπορίου, πατώντας ακριβώς στη μεγάλη διασπορά και το μικρό μέγεθος του εμπορικού κεφαλαίου στη χώρα. Ο πίνακας που ακολουθεί δείχνει καθαρά την εξέλιξη. Η πιο αργή άνοδος του μεριδίου των 4-5 αλυσίδων σούπερ μάρκετ οφείλεται στο γεγονός ότι οι μεγαλέμποροι του τομέα των τροφίμων κατάφεραν τα προηγούμενα χρόνια να ξεκαθαρίσουν τους λογαριασμούς τους με τους μικρέμπορους (τους μπακάληδες) εξαφανίζοντάς τους σχεδόν. Τώρα ντόπιο και ξένο μονοπωλιακό κεφάλαιο εφορμά και σε άλλους τομείς του εμπορίου. Και οι μικρέμποροι έχουν πάρει τη μεζούρα και μετρούν πόσα τετραγωνικά πρέπει να έχει ένα πολυκατάστημα και σε ποια απόσταση πρέπει να βρίσκεται για να τους κάνει τη μικρότερη ζημία και βγάζουν τα απωθημένα τους στους πλανόδιους και το «παραεμπόριο» (ΠΙΝΑΚΑΣ 2).
Βέβαια, παρόμοια ποσοτικά στοιχεία δεν αναδεικνύουν ολόκληρη την πραγματικότητα των μικρών επιχειρήσεων. Οπως για παράδειγμα δε λαμβάνουν υπόψη τον αριθμό των επιχειρήσεων που αδρανούν, που έχουν κλείσει δηλαδή, αλλά δεν έχουν μπει στη χρονοβόρα και οικονομικά επώδυνη διαδικασία της τυπικής διακοπής των εργασιών τους. Επίσης δε δείχνουν τα οικονομικά αποτελέσματα των μικρών επιχειρήσεων που δε φαίνονται να είναι «ρόδινα».
Είναι γεγονός ότι τα όργανα της ΕΕ ασχολούνται πολύ με τις μικρομεσαίες επιχειρήσεις (ΜΜΕ) και τελευταία πιο έντονα με τις μικρές. Αναλύσεις επί αναλύσεων για την «τόνωση της επιχειρηματικότητας». Ας δούμε μερικά χαρακτηριστικά αποσπάσματα.
«Αναγνωρίζουμε τη δυναμική των μικρών επιχειρήσεων για ανταπόκριση στις νέες ανάγκες της αγοράς και τη δημιουργία θέσεων απασχόλησης. Οι μικρές επιχειρήσεις πρέπει να θεωρούνται ως κινητήριος μοχλός της καινοτομίας, της απασχόλησης, καθώς και της κοινωνικής και τοπικής ολοκλήρωσης στην Ευρώπη» (Ευρωπαϊκός Χάρτης για τις μικρές επιχειρήσεις).
«Οι νέες και μικρές επιχειρήσεις δημιουργούν όλο και περισσότερες θέσεις εργασίας έναντι των μεγάλων επιχειρήσεων» (Πράσινη Βίβλος για την Επιχειρηματικότητα).
Η απορία είναι προφανής. Πώς συμβαδίζουν οι εκτιμήσεις αυτές με την πραγματικότητα των μικρών επιχειρήσεων που περιγράψαμε παραπάνω. Θα χρησιμοποιήσουμε δυο κλειδιά για να αποκρυπτογραφήσουμε αυτές τις παραδοξολογίες. Το πρώτο είναι λέξη «απασχόληση» που συχνά - πυκνά αναφέρεται και το δεύτερο ποιες επιχειρήσεις αφορούν αυτές οι διακηρύξεις. Ας τα εξετάσουμε πιο συγκεκριμένα:
Είναι γεγονός ότι η εξέλιξη της τεχνολογίας, οι πιο σύγχρονες τεχνικές ωθούν την παραγωγικότητα προς τα πάνω. Οι μονοπωλιακές επιχειρήσεις με τη λογική του μέγιστου κέρδους περικόπτουν θέσεις εργασίας. Αν στην αγορά υπήρχαν μόνο τέτοιου είδους επιχειρήσεις, είναι σίγουρο ότι η ανεργία στις ανεπτυγμένες καπιταλιστικές χώρες θα ήταν πολύ υψηλότερη. Ομως υπάρχουν και οι ΜΜΕ. Και εκεί φαίνεται ότι εστιάζονται οι πιο βάσιμες ελπίδες των αστών πολιτικών για την άμβλυνση της «μάστιγας» της ανεργίας.
Το ανώτερο και πιο δυναμικό τμήμα τους είναι χρήσιμο για τα μονοπώλια σε λιγότερο αποδοτικές γι' αυτά δραστηριότητες, σε τομείς της αγοράς με μεγάλο ρίσκο, στο ρόλο του «δούρειου ίππου» για το άνοιγμα νέων αγορών κλπ. Αυτές οι επιχειρήσεις παίζουν το ρόλο του δορυφόρου γύρω από τα μονοπώλια που έχουν την άνεση να τις κρατούν εξαρτημένες ή και να τις καταβροχθίζουν αν το κρίνουν απαραίτητο. Συμπληρώνουν τις διαδικασίες συγκέντρωσης κεφαλαίων και παραγωγής και τις ενισχύουν. Είναι αυτές οι επιχειρήσεις που περιγράφονται από τις αναλύσεις της ΕΕ για τις ΜΜΕ. Είναι κυρίως μεγάλες και μεσαίες επιχειρήσεις για τα ελληνικά δεδομένα.
Το κατώτερο τμήμα τους και ειδικά οι επιχειρήσεις των αυτοαπασχολούμενων απουσιάζουν από τις αναλύσεις της ΕΕ. Και όμως αποτελούν το 91% του συνόλου και είναι υπεύθυνες για το 46% της συνολικής απασχόλησης και το 16% της απασχόλησης της εργατικής τάξης. Προϊόν του παρελθόντος της ανάπτυξης του καπιταλισμού στην Ελλάδα, που δεν έχει χάσει ακόμα τον οικονομικό του ρόλο, που όμως ένα τμήμα τους μοιάζει να αποτελεί όλο και περισσότερο σήμερα μορφή καλυμμένης ανεργίας. Εδώ θα συμφωνήσουμε με την εκτίμηση της ελληνικής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής (ΟΚΕ) ότι «στην Ελλάδα ένας αριθμός αυτοαπασχολουμένων επιχειρεί εκκινώντας περισσότερο από την ανάγκη για εύρεση εργασίας μπροστά στο φάσμα της ανεργίας και λιγότερο ως προσωπική επιλογή».
Τα πάσης φύσεως κοινοτικά προγράμματα αποτυπώνουν τις προθέσεις της ΕΕ για τις ΜΜΕ. Βέβαια τα ποσά είναι ελάχιστα και απευθύνονται σε πολύ λίγες επιχειρήσεις. Για παράδειγμα στο Β' Κοινοτικό Πλαίσιο Στήριξης (ΚΠΣ) επιχορηγήθηκαν συνολικά 8.310 επιχειρήσεις ή περίπου το 1% του συνόλου.
Από το Γ' ΚΠΣ, που βρίσκεται σε εξέλιξη, αξίζει τον κόπο να ρίξουμε μια ματιά στο πρόγραμμα για την «ενίσχυση επιχειρηματικών σχεδίων πολύ μικρών και μικρών μεταποιητικών επιχειρήσεων» - το «βαρύ πυροβολικό» της ΕΕ για τις ΜΜΕ και είναι χαρακτηριστικό του τρόπου που αντιλαμβάνεται τις επιχειρήσεις αυτές. Το πρόγραμμα αυτό απευθύνεται σε υφιστάμενες μεταποιητικές επιχειρήσεις που έχουν μέσο ετήσιο κύκλο εργασιών μεγαλύτερο των 25 εκατ. δρχ. Δηλαδή τίθενται εκτός χρηματοδότησης «από χέρι» το 70-75% του συνόλου των επιχειρήσεων στη χώρα. Στον πρώτο κύκλο έχουν ενταχθεί 591 επιχειρηματικά σχέδια συνολικού προϋπολογισμού 132,5 εκατ. ευρώ και στο δεύτερο κύκλο εντάχθηκαν 511 επιχειρηματικά σχέδια, προϋπολογισμού 115 εκατ. ευρώ, ενώ στο τέλος Απρίλη, έληξε και ο τρίτος κύκλος, συνολικού προϋπολογισμού 110 εκατ. ευρώ. Τα αποτελέσματα του β' κύκλου που ανακοινώθηκαν πρόσφατα είναι χαρακτηριστικά. Ο μέσος όρο επιχορήγησης ήταν 225.000 ευρώ (76,7 εκατ. δρχ. περίπου) και από τις επιχειρήσεις που το υλοποίησαν το 55% ήταν ΑΕ και ΕΠΕ και το 45% ΟΕ και ατομικές επιχειρήσεις.
Πέρα όμως από το ποιες και πόσες επιχειρήσεις καταφέρνουν να χρηματοδοτηθούν και για ποιο σκοπό, έχει σημασία να επισημάνουμε το τι δεν κάνουν τα περίφημα ευρωπαϊκά προγράμματα και η πολυδιαφημισμένη πολιτική της ΕΕ για τις ΜΜΕ:
Η συμφωνία του Μάαστριχτ (η ιδρυτική συνθήκη την ΕΕ) βασίστηκε στο ιδεολογικό υπόβαθρο των περίφημων «τεσσάρων ελευθεριών». Τις ελευθέριες κίνησης εμπορευμάτων, κεφαλαίων, υπηρεσιών και εργαζομένων. Μόνο που, σκόπιμα, αποσιωπήθηκε ότι αυτές οι ελευθερίες αφορούσαν το μονοπωλιακό κεφάλαιο. Και αν οι «τέσσερις ελευθερίες» οδήγησαν τις μικρές επιχειρήσεις στη σημερινή κατάσταση, τότε οι μικροί ΕΒΕ και οι αυτοαπασχολούμενοι οφείλουν να εξασκήσουν τις δικές τους ελευθερίες για αντίσταση, ανυπακοή και απειθαρχία στους καθημερινούς αγώνες. Εχουν χρέος να καταδικάσουν τους απολογητές του μεγάλου κεφαλαίου και των μονοπωλίων στις ευρωεκλογές. Μπορούν να εμπιστευτούν την ψήφο τους στο ΚΚΕ που δε μάσησε τα λόγια του τα προηγούμενα χρόνια και δε θα τους αφήσει ξεκρέμαστους στα δύσκολα χρόνια που έρχονται.