Κυριακή 17 Γενάρη 2010
ΡΙΖΟΣΠΑΣΤΗΣ
ΡΙΖΟΣΠΑΣΤΗΣ
Σελίδα 9
ΕΝΘΕΤΗ ΕΚΔΟΣΗ: "7 ΜΕΡΕΣ ΜΑΖΙ"
ΙΔΕΟΛΟΓΙΑ
Ο οπορτουνισμός ως πολιτικό ρεύμα στο έδαφος του καπιταλισμού

Τρίτο μέρος

ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ-ΤΑΞΙΚΕΣ ΚΑΙ ΓΝΩΣΙΟΘΕΩΡΗΤΙΚΕΣ ΡΙΖΕΣ ΤΟΥ ΟΠΟΡΤΟΥΝΙΣΜΟΥ

Η ιστορία του διεθνούς κομμουνιστικού κινήματος επιβεβαιώνει την εκτίμηση του Λένιν για την κοινωνικο-ταξική ρίζα του οπορτουνισμού αλλά και την ανάλυσή του για τις γνωσιολογικές ρίζες του. Ο Λένιν στηριζόμενος στις αναλύσεις του Μαρξ εξήγησε την κοινωνικο-ταξική βάση του οπορτουνισμού. Πολλοί μαρξιστές επαναστάτες, όπως η Ρόζα Λούξεμπουργκ, πρόσεχαν μόνο τη γνωσιοθεωρητική ρίζα του οπορτουνισμού. Η απολυτοποίηση αυτή στη μελέτη αποκλειστικά των γνωσιολογικών προϋποθέσεων του οπορτουνισμού λειτουργούσε ως άλλοθι για τη συνύπαρξη με τον οπορτουνισμό μέσα στα παλιά κόμματα της Β' Διεθνούς, καλλιεργούσε την άποψη ότι η νίκη κατά του οπορτουνισμού μπορεί να πραγματοποιηθεί χωρίς ρήξη μαζί του, με ιδεολογικό αγώνα μέσα σε αυτά τα κόμματα, ενίσχυε τις αυταπάτες για το χαρακτήρα του. Ο οπορτουνισμός συσσωρευόταν μέσα στα σοσιαλδημοκρατικά κόμματα σαν απόστημα για χρόνια ολόκληρα, μέχρι που έσπασε με την έναρξη του Α' Παγκόσμιου Πολέμου το 1914. Ο Λένιν με την ανάλυσή του για την κοινωνικο-ταξική βάση του οπορτουνισμού θεμελίωσε θεωρητικά την αναγκαιότητα πλήρους ιδεολογικού, πολιτικού και οργανωτικού διαχωρισμού με τον οπορτουνισμό. Ταυτόχρονα, ανέδειξε το μονόπλευρο, εκλεκτικό, δογματικό, αντιδιαλεκτικό χαρακτήρα του αναθεωρητισμού και του οπορτουνισμού.

Χωρίς λοιπόν να κατανοηθούν οι οικονομικές ρίζες του οπορτουνισμού, δεν μπορεί να εκτιμηθεί σωστά η πολιτική και κοινωνική του σημασία και δεν μπορεί να γίνει ούτε βήμα στον τομέα της λύσης των πρακτικών καθηκόντων του κομμουνιστικού κινήματος.

Ακριβώς οι γενικοί οικονομικοί όροι του οπορτουνισμού σχετίζονται με τη διαμόρφωση του ιμπεριαλισμού, ως καπιταλισμού που σαπίζει και πεθαίνει.

Ο Μαρξ, καθώς μελετά τη διαμόρφωση της μετοχικής εταιρείας, αναφέρεται σε μια «νέα οικονομική αριστοκρατία», σε «παράσιτα νέου είδους» που ασχολούνται με την έκδοση και το εμπόριο μετοχών12. Ομως, ο παρασιτικός χαρακτήρας δεν αφορά μόνο την αστική τάξη στην εποχή του ιμπεριαλισμού. Δίπλα στους μετόχους-παράσιτα αναδεικνύεται ένα στρώμα αστοποιημένων εργατών, η «εργατική αριστοκρατία».

Ο Λένιν έδειξε την ειδική σύνδεση που χαρακτηρίζει τον οπορτουνισμό με τον ιμπεριαλισμό, το μονοπωλιακό καπιταλισμό. Τα μονοπώλια, εξαιτίας της οικονομικής τους δύναμης, έχουν τη δυνατότητα ένα μέρος της υπεραξίας που αποσπούν από την εκμετάλλευση της εργατικής τάξης να το χρησιμοποιούν για την εξαγορά ενός τμήματος της εργατικής τάξης και να διαμορφώνουν ένα στρώμα εργατικής αριστοκρατίας που γίνεται το κοινωνικό στήριγμα του ιμπεριαλισμού.

Αναλύει ο Λένιν: «Υπάρχει άραγε σχέση ανάμεσα στον ιμπεριαλισμό και τη φοβερά αποτρόπαιη νίκη που κατήγαγε ο οπορτουνισμός (με τη μορφή του σοσιαλσοβινισμού) ενάντια στο εργατικό κίνημα της Ευρώπης;»13.

«Οι οπορτουνιστές αντικειμενικά αποτελούν μια μερίδα των μικροαστών και μερικών στρωμάτων της εργατικής τάξης, μερίδα που έχει εξαγοραστεί με χρήματα από τα ιμπεριαλιστικά υπερκέρδη και έχει μετατραπεί σε μαντρόσκυλο του καπιταλισμού, σε διαφθορέα του εργατικού κινήματος»14 (...) «Αυτό το στρώμα των αστοποιημένων εργατών ή της "εργατικής αριστοκρατίας" που είναι πέρα για πέρα μικροαστικό ως προς τον τρόπο ζωής του, το μέγεθος των απολαβών του, είναι το κύριο στήριγμα της Β' Διεθνούς και στις μέρες μας το κύριο κοινωνικό (όχι στρατιωτικό) στήριγμα της αστικής τάξης. Γιατί πρόκειται για αληθινούς πράκτορες της αστικής τάξης μέσα στο εργατικό κίνημα, για εργατικούς εντολοδόχους της τάξης των καπιταλιστών, για αληθινούς αγωγούς του ρεφορμισμού και του σοβινισμού. Στον εμφύλιο πόλεμο του προλεταριάτου ενάντια στην αστική τάξη τάσσονται αναπόφευκτα, και όχι σε μικρό αριθμό, με το μέρος της αστικής τάξης, με το μέρος των "βερσαλλιέρων" ενάντια στους "κομμουνάρους"»15.

Κοινωνική βάση του οπορτουνισμού είναι «ένα ολόκληρο κοινωνικό στρώμα από κοινοβουλευτικούς εκπροσώπους, δημοσιογράφους, υπαλλήλους του εργατικού κινήματος, προνομιούχους υπαλλήλους και ορισμένες ομάδες του προλεταριάτου, στρώμα που αναπτύχθηκε σαν ένα σώμα μαζί με την εθνική του αστική τάξη και που ήξερε όσο το δυνατόν καλύτερα να το προσαρμόσει στον εαυτό της και στην αστική τάξη»16.

Ο Λένιν έχει ως αφετηρία του τις επισημάνσεις των Μαρξ και Ενγκελς για το βρετανικό προλεταριάτο. Σε γράμμα του στον Μαρξ για το αγγλικό προλεταριάτο, να τι λέει ο Ενγκελς στις 7 του Οκτώβρη του 1858: «...Το αγγλικό προλεταριάτο αστικοποιείται πράγματι όλο και περισσότερο, έτσι ώστε τελικός σκοπός αυτού του πιο αστικού από όλα τα έθνη φαίνεται να είναι η θέληση να καταφέρει να έχει δίπλα στην αστική τάξη μια αστική αριστοκρατία και ένα αστικό προλεταριάτο»17.

Στις 12 του Σεπτέμβρη του 1882 ο Ενγκελς γράφει στον Κάουτσκι: «Με ρωτάτε τι σκέπτονται οι Αγγλοι εργάτες για την αποικιακή πολιτική; Το ίδιο ακριβώς που σκέπτονται και για την πολιτική γενικά. Εδώ δεν υπάρχει εργατικό κόμμα, υπάρχουν μόνο συντηρητικοί και φιλελεύθεροι ριζοσπάστες, και οι εργάτες απολαβαίνουν μακαριότατα μαζί με αυτούς το αποικιακό μονοπώλιο της Αγγλίας και το μονοπώλιό της στην παγκόσμια αγορά»18.

Ο Λένιν κωδικοποιεί στο έργο του αυτόν τον προβληματισμό των Μαρξ και Ενγκελς, που περιορίζεται όπως ήταν φυσικό στην Αγγλία, δηλαδή σε εκείνη τη χώρα η οποία παρουσίαζε ήδη πολύ μεγάλα διακριτικά γνωρίσματα του ιμπεριαλισμού.

Γράφει ο Λένιν σχετικά: «Η ιδιομορφία της Αγγλίας από τα μέσα ήδη του 19ου αιώνα ήταν ότι είχε τουλάχιστον δύο πολύ μεγάλα διακριτικά γνωρίσματα του ιμπεριαλισμού: (1) απέραντες αποικίες και (2) μονοπωλιακά κέρδη (σαν αποτέλεσμα της μονοπωλιακής θέσης της στην αγορά). Και από τις δύο απόψεις η Αγγλία αποτελούσε τότε εξαίρεση ανάμεσα στις καπιταλιστικές χώρες και ο Ενγκελς με τον Μαρξ, αναλύοντας αυτήν την εξαίρεση, έδειξαν τελείως καθαρά και συγκεκριμένα τη σύνδεσή της με τη νίκη (προσωρινή) του οπορτουνισμού στο αγγλικό εργατικό κίνημα»19.

Η ανάλυση του Λένιν για την εργατική αριστοκρατία και τη σχέση της με την αποφασιστική κυριαρχία των μονοπωλίων στην οικονομική ζωή, έδειξε την οικονομική ουσία του οπορτουνισμού ως φαινομένου της κοινωνικής και πολιτικής ζωής:

«Η σημερινή κατάσταση διακρίνεται από τέτοιες οικονομικές και πολιτικές συνθήκες, που δεν μπορούσαν παρά να δυναμώσουν το ασυμβίβαστο του οπορτουνισμού με τα γενικά και θεμελιακά συμφέροντα του εργατικού κινήματος: Ο ιμπεριαλισμός από έμβρυο αναπτύχθηκε σε κυρίαρχο σύστημα. Τα καπιταλιστικά μονοπώλια κατέλαβαν την πρώτη θέση στην εθνική οικονομία και στην πολιτική. Το μοίρασμα του κόσμου ολοκληρώθηκε (...). Ο οπορτουνισμός δεν μπορεί τώρα να γίνει απόλυτος νικητής για οποιαδήποτε χώρα, όπως είχε νικήσει στην Αγγλία στο δεύτερο μισό του 19ου αιώνα, όμως σε μια σειρά χώρες έχει ωριμάσει, παραωριμάσει και σαπίσει και έχει συγχωνευτεί απόλυτα με την αστική πολιτική, σαν σοσιαλσοβινισμός»20.

Ταυτόχρονα, δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι σε συνθήκες κυριαρχίας του μονοπωλίου, σε συνθήκες όπου η παραγωγή κοινωνικοποιείται με γιγάντια βήματα, η αύξηση της εργατικής τάξης μέσα στον πληθυσμό γίνεται με διεύρυνσή της από τμήματα μεσαίων στρωμάτων που προλεταριοποιούνται και κουβαλάνε μαζί τους τις αστικές προλήψεις τους, συνήθειες και νοοτροπία. Ετσι, σήμερα, π.χ., επιδρά πολύμορφα και ποικιλότροπα η επέκταση της κεφαλαιακής σχέσης στον τομέα των υπηρεσιών - αυτοαπασχολούμενων γιατρών, δικηγόρων, μηχανικών, κλπ. Αυτές οι δυνάμεις που γίνονται φορείς των μικροαστικών αντιλήψεων και διαφόρων παραλλαγών της αστικής διαχείρισης σπέρνουν την ταλάντευση σε κάθε κρίσιμη στιγμή της εξέλιξης της ταξικής πάλης, διακατέχονται από μια ψυχολογία απότομων μεταπτώσεων σε κάθε καμπή του αγώνα, υπεραισιοδοξία, απογοήτευση, έλλειψη εμπιστοσύνης στην οργανωμένη πάλη και πειθαρχία, ανυπομονησία, φόβος μπροστά σε επαναστατικές αλλαγές, αυταπάτες για βελτίωση της ζωής με λίγες ή καθόλου θυσίες, κλπ.

Με ανάλογο τρόπο επιδρούν τα ξαφνικά τινάγματα του εργατικού κινήματος, η απότομη είσοδος στο εργατικό κίνημα πολιτικά ανώριμων μαζών που κουβαλούν μαζί τους τις αστικές προλήψεις τους.

Ο Λένιν στο άρθρο του «Οι διαφωνίες στο εργατικό κίνημα της Ευρώπης», εξετάζοντας τις αιτίες της διεθνούς ανάπτυξης του οπορτουνισμού και του ρεφορμισμού, αναφέρει: «Μια από τις πιο βαθιές αιτίες που γεννούν περιοδικές διαφωνίες πάνω στην τακτική είναι το ίδιο το γεγονός της ανάπτυξης του εργατικού κινήματος. Αν δε μετράει κανείς το κίνημα αυτό με το μέτρο κάποιου φανταστικού ιδανικού, αλλά το εξετάζει σαν πρακτικό κίνημα κοινών ανθρώπων, τότε θα φανεί καθαρά πως η στρατολογία νέων και νέων "νεοσύλλεκτων", το τράβηγμα νέων στρωμάτων των εργαζόμενων μαζών δεν μπορεί παρά να συνοδεύεται αναπόφευκτα με ταλαντεύσεις στον τομέα της θεωρίας και της τακτικής, με την επανάληψη παλιών λαθών, με την προσωρινή επιστροφή σε παλιές αντιλήψεις και μεθόδους, κτλ. Για την εκπαίδευση των νεοσύλλεκτων το εργατικό κίνημα κάθε χώρας ξοδεύει κατά περιόδους περισσότερα ή λιγότερα αποθέματα δραστηριότητας, προσοχής, χρόνου»21.

ΣΥΝΕΧΙΖΕΤΑΙ

(το άρθρο βασίζεται σε κείμενο της Ιδεολογικής Επιτροπής της ΚΕ του ΚΚΕ)

Σημειώσεις:

12. Κ. Μαρξ: «Το Κεφάλαιο», εκδ. «Σύγχρονη Εποχή», τ. III, σελ. 550-551.

13. Β. Ι. Λένιν: «Απαντα», εκδ. «Σύγχρονη Εποχή», τ. 30, σελ. 163.

14. Β. Ι. Λένιν: «Απαντα», εκδ. «Σύγχρονη Εποχή», τ. 30, σελ. 168.

15. Β. Ι. Λένιν: «Ο ιμπεριαλισμός ανώτατο στάδιο του καπιταλισμού», εκδ. «Σύγχρονη Εποχή», σελ. 14-15.

16. Β. Ι. Λένιν: «Απαντα», εκδ. «Σύγχρονη Εποχή», τ. 26, σελ. 259.

17. Κ. Μαρξ - Φρ. Ενγκελς: «Για το ρεφορμισμό», εκδ. «Σύγχρονη Εποχή», σελ. 234.

18. Β. Ι. Λένιν: «Απαντα», εκδ. «Σύγχρονη Εποχή», τ. 30, σελ. 170.

19. Β. Ι. Λένιν: «Απαντα», εκδ. «Σύγχρονη Εποχή», τ. 30, σελ. 170.

20. Β. Ι. Λένιν: «Απαντα», εκδ. «Σύγχρονη Εποχή», τ. 27, σελ. 413. Πιο αναλυτικά για «εργατική αριστοκρατία» καθώς και για σύγχρονες τάσεις, δες άρθρο του Μ. Παπαδόπουλου: «Η κοινωνική ρίζα του οπορτουνισμού: "Εργατική αριστοκρατία", διάσπαση της εργατικής ενότητας», ΚΟΜΕΠ τ. 1/2008.

21. Β. Ι. Λένιν: «Απαντα», εκδ. «Σύγχρονη Εποχή», τ. 20, σελ. 66.


Κορυφή σελίδας
Ευρωεκλογές Ιούνη 2024
Μνημεία & Μουσεία Αγώνων του Λαού
Ο καθημερινός ΡΙΖΟΣΠΑΣΤΗΣ 1 ευρώ