Το γεγονός ότι ο τρόπος έκφρασης τέτοιων κριτικών είναι συχνά χονδροειδής και ότι ο στόχος τους είναι πρόδηλα προπαγανδιστικός δεν πρέπει ωστόσο να επισκιάζει το ότι στην επεξεργασία μιας μαρξιστικής θεωρίας του προσώπου δεν έχει όντως δοθεί μέχρι τις μέρες μας η δέουσα σημασία, ενώ, αντιθέτως, επί του ιστορικού πεδίου πολλές ήταν οι αφορμές που προσφέρθηκαν σε όσους με προφανή ικανοποίηση και σκοπιμότητα θα ήθελαν να αντιμετωπίσουν το μαρξισμό σαν μια ακόμη ιδεολογική εκδοχή του λεγόμενου ολοκληρωτισμού.
Δεν είναι στις προθέσεις μου να παρακάμψω ή να υποτιμήσω το θεμελιώδες για το μαρξισμό ζήτημα της σχέσης του ως φιλοσοφίας της πράξης με την ίδια τη διαλεκτική της Ιστορίας και τις περιπέτειές της. Ομως, με δεδομένα τα στενά όρια που προδιαγράφονται για το κείμενο, ας επιτρέψει ο αναγνώστης να περιοριστώ στην ανάδειξη του ζητήματος του προσώπου για το μαρξισμό από θεωρητική και μόνο σκοπιά. Υποστηρίζω, λοιπόν, ότι ο ίδιος ο Μαρξ - σε αντίθεση προς ό,τι επιμένουν να αγνοούν οι επικριτές της θεωρίας του - με την κριτική των ταξικών κοινωνιών γενικότερα και εκείνη του καπιταλισμού ειδικότερα ανοίγει δρόμους ερευνητικούς, αλλά και πολιτικούς, για την ανάδειξη και καταξίωση του προσώπου ως κεντρικής κατηγορίας στο πλαίσιο μιας αυθεντικά κομμουνιστικής κοινωνίας:
Μονάχα σε μια κοινότητα, μαζί με άλλους, έχει κάθε άτομο, σημειώνει ο Μαρξ, τα μέσα να καλλιεργήσει τις ικανότητές του προς όλες τις κατευθύνσεις. Μόνο μέσα στην κοινότητα, επομένως, είναι δυνατή η προσωπική ελευθερία. (...) Στην πραγματική κοινότητα τα άτομα αποκτούν την ελευθερία τους στην ένωσή τους και διά μέσου της συνένωσής τους1.
Είναι σαφές ότι με όρους μαρξιστικής διαλεκτικής, η ανατροπή του καπιταλισμού σε κομμουνιστική κατεύθυνση δεν μπορεί παρά να κρίνεται και να αξιολογείται με γνώμονα την ανάδειξη του ατόμου ως κοινωνικής προσωπικότητας. Το άτομο, που στις συνθήκες του σύγχρονου καπιταλισμού λειτουργεί σαν λύκος για το συνάνθρωπο, μέσα από τη διαδικασία της επαναστατικής μετάβασης προς την κομμουνιστική κοινωνία, μέσα από την καθαρτήρια εκείνη διαδικασία, όπου «η αλλαγή των εαυτών μας συμπίπτει με την αλλαγή των περιστάσεων»4, αναδεικνύει και πραγματώνει τη βαθύτερη και δραματικά μέχρι σήμερα αλλοτριωμένη φύση του.
Μου δόθηκε και με άλλες αφορμές η δυνατότητα να διερωτηθώ: Πώς επιχειρήθηκε να υλοποιηθεί ιστορικά το μαρξικό πρόταγμα μιας κοινότητας προσώπων στο πλαίσιο μαρξιστικών κινημάτων που αγωνίστηκαν τον 20ό αιώνα για μια κομμουνιστική κοινωνία; Πώς αντιμετωπίστηκαν στην πράξη θεωρητικές επεξεργασίες, όπως αυτές ενός Λούκατς, ενός Μαρκούζε, ενός Σαρτρ, που τόση σημασία αποδίδουν στις φιλοσοφικές κατηγορίες της αλλοτρίωσης, του προσώπου και της κοινότητας; Πώς αντιμετωπίστηκε άραγε η προτροπή του ίδιου του Λένιν, που από τις γραμμές του «Τι να κάνουμε;» μας παρακινεί να πράττουμε πάντα με όλον τον πλούτο της ατομικότητάς μας, και πάνω από όλα να σμιλέψουμε έναν καινούριο κόσμο χωρίς να πάψουμε να ονειρευόμαστε;
«"Πρέπει να ονειροπολούμε!". Εγραφα αυτές τις λέξεις και τρόμαξα»6, σημειώνει ο Λένιν, καθώς οι ετερόδοξοι σύντροφοί του ήταν έτοιμοι να τον καταδικάσουν για έλλειψη πολιτικού ρεαλισμού. Τρόμαξε, αλλά δεν αναδιπλώθηκε, διότι γνώριζε, διότι ένιωθε ότι η επανάσταση, η κομμουνιστική επανάσταση, αλλά και η κομμουνιστική κοινωνία, χωρίς όνειρο δεν μπορεί να είναι έκφραση ενός συλλογικού σώματος, δεν μπορεί να είναι αγώνας για την απελευθέρωση και βασίλειο ελευθερίας, κοινότητα προσώπων. Μου θύμισε αυτή την αλήθεια, αυτόν τον ανεκπλήρωτο πόθο, τον καημό τόσων και τόσων κομμουνιστών αγωνιστών, για μια ακόμη φορά η συγγραφή του ιστορικού και ποιητή του επαναστατικού μας ονείρου Κωστή Μοσκώφ:
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ
1. Μαρξ-Ενγκελς, H Γερμανική Ιδεολογία, Εκδόσεις «GUTENBERG», χ.χ., τόμος Ι, σελ. 115-116.
2. Marx, Για το εβραϊκό ζήτημα, όπως περιλαμβάνεται στο Marx-Engels, Collected Works, Progress Publishers, Moscow, vol. 3, p. 162.
3. Μαρξ-Ενγκελς, Το Μανιφέστο του Κομμουνιστικού Κόμματος, Εκδόσεις «Σύγχρονη Εποχή», Αθήνα 2004, σ. 51.
4. Μαρξ-Ενγκελς, Η Γερμανική Ιδεολογία, ό.π., τόμος 1, σελ. 298.
5. Ο.π., τόμος 2, σελ. 190.
6. Λένιν, Τι να κάνουμε;, τόμος 6, σελ. 173, όπως περιλαμβάνεται στο Λένιν, Απαντα, Εκδόσεις «Σύγχρονη Εποχή», Αθήνα.
7. Κωστής Μοσκώφ, Η διοργάνωση του επαναστατικού μας ονείρου, Εκδόσεις Καστανιώτη, Αθήνα 1987, σελ. 115-116.