«Η ίδια η αστική τάξη... προσπαθούσε να υποβιβάσει την εκπαίδευση στο ρόλο προμηθευτή πειθήνιων και επιδέξιων υπηρετών της αστικής τάξης, εκτελεστών της θέλησης του κεφαλαίου και σκλάβων του, χωρίς να φροντίσει ποτέ να κάνει το σχολείο όργανο διάπλασης της ανθρώπινης προσωπικότητας» (Β. Ι. Λένιν)1
Η παραπάνω επισήμανση του Λένιν, διατυπωμένη μετά την Οχτωβριανή Επανάσταση, αποτελεί μια συνοπτική παρουσίαση του βασικού σκοπού της αστικής τάξης στην εκπαίδευση, στο πλαίσιο του καπιταλισμού. Πίσω από τις βαρύγδουπες διακηρύξεις για τη «διάπλαση του ανθρώπινου χαρακτήρα», για τη «διαμόρφωση αυτόνομων προσωπικοτήτων», για την «ανάπτυξη της ικανότητας για σκέψη και δράση», κρύβεται επιμελώς η «ορθολογική» (από μέρους της αστικής τάξης) στόχευση: της χρειάζεται μια εκπαίδευση, η οποία πρέπει να εξασφαλίζει την αναπαραγωγή της οικονομικής, πολιτικής και ιδεολογικής της κυριαρχίας.
Αυτό σημαίνει δυο πράγματα: Πρέπει να εκπαιδεύσει κατάλληλα τη δική της νέα γενιά, ως «συνέχεια του εαυτού της», εξοπλίζοντάς τη με την ιδεολογία της, καθώς και με γνώσεις και ικανότητες, οι οποίες απαιτούνται για τον έλεγχο των μέσων παραγωγής και του κράτους. Ταυτόχρονα, πρέπει να «εκπαιδεύσει» τη νέα γενιά της εργατικής τάξης, έτσι ώστε αυτή να γίνει ικανή και πρόθυμη για εκμετάλλευση. Ετσι, προωθεί, μέσα σε μαζικά, φτηνά σχολεία, τη μετάδοση περιορισμένων και αποσπασματικών γνώσεων, καθώς και την ανάπτυξη επίσης αποσπασματικών «δεξιοτήτων», ενός ελάχιστου δηλαδή εφοδίων, για να ανταποκριθεί στις απαιτήσεις της παραγωγής.
Οι εργαζόμενοι, που γίνονται αντικείμενο εκμετάλλευσης, πρέπει (από τη σκοπιά της αστικής τάξης) να κρατηθούν σε θέση υποταγής, χειραγώγησης από αυτήν, εντελώς αντίθετα με τα βασικά τους συμφέροντα. Και τούτο σε συνθήκες όξυνσης της κρίσης και της συνακόλουθης ιδεολογικής αντιπαράθεσης και ενώ η ανάπτυξη της επιστήμης και της τεχνικής, που εκφράζεται στις ολοένα αυξανόμενες επιτεύξεις της παραγωγής, θα μπορούσε να τους δώσει μεγαλύτερες δυνατότητες να διαβάσουν, να επικοινωνήσουν, να μορφωθούν. Θεμελιακή, λοιπόν, σημασία για την αναπαραγωγή των καπιταλιστικών σχέσεων αποκτά η στρέβλωση της συνείδησής τους, η πνευματική τους κυριαρχία από την ιδεολογία της αστικής τάξης, η πρόσκτηση από αυτούς συγκεκριμένων απόψεων, αλλά και αξιών, ηθικών κανόνων και στάσεων τέτοιων, που να τους πείθουν για την ορθότητα, ή, έστω, για το αναπόφευκτο της κοινωνικής τους θέσης και να το εκφράζουν και με την ψήφο τους! Σ' αυτές τις συνθήκες, το αστικό εκπαιδευτικό σύστημα παραμένει καθοριστικό εργαλείο «πλύσης» συνείδησης, σε σύμπραξη με άλλους θεσμούς και μηχανισμούς που ελέγχει η αστική τάξη, όπως ο Τύπος, η «βιομηχανία» θεάματος - ακροάματος, με τη συμβολή και των «τεχνολογιών επικοινωνίας και πληροφόρησης», οι αθλητικές επιχειρήσεις, η Εκκλησία, ο Στρατός, η Αστυνομία κ.ά. Η ιδεολογική ενσωμάτωση των σύγχρονων σκλάβων φτάνει στο αποκορύφωμά της, όταν εντάσσονται στους κατασταλτικούς μηχανισμούς (ΜΑΤ, μισθοφόροι στρατιώτες κλπ.) και ασκούν ωμή βία στους κοινωνικά ομοίους τους!
Βέβαια, η ενσωμάτωση και καθυπόταξη των καταπιεσμένων μέσω της αγωγής δεν είναι αποκλειστικό στοιχείο του καπιταλισμού. Η διαφορά βρίσκεται στην αλματώδη ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων, στη μετατροπή της επιστήμης σε παραγωγική δύναμη, στη μεγέθυνση της ιδεολογικής παραγωγής και διαπάλης, κύρια δε στην εμφάνιση της μαρξιστικής - λενινιστικής κοσμοθεωρίας και στην οργάνωση εργατικών κινημάτων και επαναστάσεων με στόχο το σοσιαλισμό. Στο τελευταίο, μάλιστα, στάδιο ανάπτυξης του καπιταλισμού, στην εποχή του ιμπεριαλισμού, οι ταξικές αντιθέσεις πάνω στο ζήτημα της μόρφωσης παίρνουν μεγάλες διαστάσεις.
Η εργατική τάξη έχει ανάγκη μια συνολική «καλλιέργεια» της φυσικής και ψυχικής κατάστασης κάθε μέλους της, των ειδικών του γνώσεων, αλλά και της γενικής του «κουλτούρας», στοιχείων που μπορεί να αξιοποιήσει στην παραγωγική διαδικασία, αλλά και άλλων που αφορούν στον ελεύθερό της χρόνο, στην ποιότητα της ζωής της από κάθε άποψη. Γιατί να της τα παρέχει, όμως, αυτά η αστική τάξη, αφού την έχει απλά και μόνον ως μέσο παραγωγής υπεραξίας; Η οικονομικά, άλλωστε, ασύμφορη για τους καπιταλιστές μόρφωση του εργάτη είναι, ταυτόχρονα, και πολιτικά επικίνδυνη για την εξουσία τους. Ολοι ξέρουμε (και αυτοί πολύ καλά) πως προκαταλήψεις, αποπροσανατολισμός, παραμόρφωση της αντανάκλασης της πραγματικότητας, ιδεολογική ενσωμάτωση και χειραγώγηση λειτουργούν πολύ πιο εύκολα, άμα το «θύμα» δεν είναι προσανατολισμένο, ούτε σε θέση να αναζητήσει την επίλυση των προβλημάτων του στην επιστημονική γνώση, αλλά στα «ταρό» και στα «ευχέλαια».
Βέβαια, κάποιες γνώσεις παρέχονται στην εργατική τάξη, για να μπορεί να χειριστεί μηχανήματα και να φέρει σε πέρας υπηρεσίες. Αλλά αυτή η αποσπασματική παροχή γνώσεων και η περιορισμένη ανάπτυξη δεξιοτήτων έρχεται σε αντίθεση με τις διαρκώς διευρυνόμενες δυνατότητες της εποχής μας και τις ανάγκες της εργατικής τάξης για ολόπλευρη ανάπτυξη της προσωπικότητας κάθε μέλους της.
Υστερα η άρχουσα τάξη χρειάζεται και μεγάλο αριθμό επιστημόνων, που δεν τον διαθέτει η ίδια στους κόλπους της, και «στρατολογεί» νέες και νέους από τα μικρομεσαία στρώματα, ακόμη και από την εργατική τάξη, για πανεπιστημιακές σπουδές. Αυτοί, όμως, πρέπει να επιβιώσουν μέσα από μια σκληρή διαδικασία κοινωνικής επιλογής, που ξεκινά από το σχολείο και συνεχίζεται στα ανώτατα ιδρύματα, μέσα από τη διαβάθμιση των σπουδών με το «χωρισμό τους σε κύκλους» και με την αξιολόγηση - κατηγοριοποίηση των ιδρυμάτων. Κατ' αυτόν τον τρόπο δεν κατακτούν όλοι οι πτυχιούχοι το επίπεδο της επιστημονικής ειδίκευσης. Πάνω από όλα, η άρχουσα τάξη «φροντίζει» την ιδεολογικοπολιτική χειραγώγηση, ιδιαίτερα όσων έχουν «ξένη» ταξική προέλευση, ώστε να αφιερώσουν όλη τους τη δημιουργικότητα στην άνοδο της «ανταγωνιστικότητας» και των κερδών του κεφαλαίου, κι αυτό παρότι το μεγάλο μέρος του επιστημονικο-τεχνικού δυναμικού πλησιάζει ή και εντάσσεται στην εργατική τάξη.
Βάσει των παραπάνω, το ζήτημα της μόρφωσης των εργαζομένων ανάγεται στο σύνολο των όρων ζωής και αναπαραγωγής της εργατικής τους δύναμης. Η διεκδίκηση γι' αυτό αποτελεί αντικειμενικά συστατικό στοιχείο της ταξικής πάλης, όχι μια «αποκλειστικότητα» των εκπαιδευτικών ή των μαθητών. Η ριζική του λύση απαιτεί την αίρεση της βασικής αντίθεσης του καπιταλισμού: Την επιστροφή των μέσων παραγωγής και όλου του κοινωνικού πλούτου στον παραγωγό τους, στην εργατική τάξη, με αυτή και τις σύμμαχές της δυνάμεις στην εξουσία. Μόνο σ' αυτές τις κοινωνικές συνθήκες, θα ανοίξουν όλες οι πόρτες διάπλατα για την πλατιά και βαθιά μόρφωση κάθε εργαζόμενου και όλων των παιδιών. Μόνο τότε η εκπαίδευση θα γίνει ουσιαστικά ενιαία, θα «χάσει» την ταξικότητά της για να αποκτήσει τον πλήρη κοινωνικό και αληθινά ανθρωπιστικό της χαρακτήρα.
Με βάση αυτές τις γενικές εκτιμήσεις, μπορούμε να προχωρήσουμε σε μια εξέταση βασικών αντιλήψεων και μέτρων για τη «διαπαιδαγώγηση» της νέας γενιάς, που υλοποιεί η άρχουσα τάξη και στη χώρα μας, πολιτικές που γίνονται αντικείμενο ειδικών επεξεργασιών στα διεθνή επιτελεία των μονοπωλίων, στις ιμπεριαλιστικές ενώσεις και οργανισμούς (ΕΕ, ΟΟΣΑ, Διεθνής Τράπεζα κ.ά.). Αξίζει να εμβαθύνουμε την ανάλυση ως τις θεμελιακές κοσμοθεωρητικές θέσεις, οι οποίες «κρύβονται» κάτω από την Παιδαγωγική και ειδικότερα τη Διδακτική του σημερινού σχολείου.
1. Λόγος στο ΙΙ Πανρωσικό Συνέδριο των Διεθνιστών - Εκπαιδευτικών, 18 του Γενάρη 1919, στο: ΛΕΝΙΝ, Για την Αγωγή και την Παιδεία, τ.2, 2η έκδοση, «Σύγχρονη Εποχή», σελ. 67.
- Αναδημοσιεύεται από την ΚΟΜΕΠ, τεύχος 4/2004
ΣΥΝΕΧΙΖΕΤΑΙ
Του
Μάριου ΜΙΧΑΗΛΙΔΗ*
*Ο Μάριος Μιχαηλίδης είναι δάσκαλος και διδάκτωρ Παιδαγωγικής